Dünya nüfusunun önemli bir bölümü, gündelik yemek ihtiyacını karşılamak için hâlâ odun, odun kömürü, kömür, gaz yağı ve tarımsal atık gibi yakıtlara başvuruyor. Bu yakıtların açık ateşlerde ya da basit ocaklarda yakılması, yüksek miktarda hava kirliliğine neden olarak özellikle kadınlar ve çocuklar için ciddi bir sağlık tehdidi oluşturuyor. Ev içi hava kirliliğinin yol açtığı erken ölümlerin yılda 2,5 milyona ulaştığı bu tablo, 22 Eylül'de BM Genel Kurulu kapsamında düzenlenen ilk üst düzey temiz yemek pişirme etkinliğinde uluslararası kamuoyunun gündemine taşındı.
BM Çatısı Altında Tarihi Bir Toplantı
Söz konusu etkinlik, Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) ile Norveç ve Kenya hükümetleri tarafından ortaklaşa düzenlendi. Temiz yemek pişirme konusunda bu denli üst düzey bir platformun ilk kez bir araya gelmesi, meselenin küresel ölçekte kazandığı ivmeyi gözler önüne seriyor.
Toplantıda söz alan Norveç Başbakanı Jonas Gahr Støre, Sahra Altı Afrika'daki hanelerin yaklaşık beşte dördünün hâlâ temiz yemek pişirme imkânından yoksun olduğuna dikkat çekti. Støre, bu durumun yükünü en fazla kadınların taşıdığını vurgulayarak konunun yalnızca bir enerji sorunu değil, aynı zamanda bir toplumsal eşitsizlik meselesi olduğunun altını çizdi.
Afrika'da Her 5 Kişiden 4'ü Risk Altında
Afrika kıtasında temiz yemek pişirme imkânına sahip olmayan nüfusun boyutu, küresel ortalamanın çok üzerinde seyrediyor. Kıtada her beş kişiden dördü bu imkândan yoksun durumda. Kirletici yakıtların oluşturduğu ev içi hava kirliliği, Afrika'da kadın ve çocukların erken ölümlerinin başlıca nedenleri arasında gösteriliyor.
Odun, odun kömürü, kömür, gaz yağı ve tarımsal atıkların açık ateşlerde veya basit ocaklarda yakılması yalnızca iç mekânlardaki hava kalitesini bozmakla kalmıyor; yakacak odunun ormanlardan karşılanması, atmosferdeki karbonu tutan orman örtüsünün azalmasına da zemin hazırlıyor. Dolayısıyla sorun, hem halk sağlığı hem de iklim değişikliği boyutuyla ele alınmayı gerektiriyor.
İklim Üzerindeki Ağır Ayak İzi
IEA'ya göre temiz yemek pişirme yöntemlerine geçiş, bazı ülkelerde LPG ve elektrik kullanımının artması nedeniyle kısa vadede emisyonları artırabilir. Ancak uzun vadeli tabloya bakıldığında, odun ve kömürün verimsiz biçimde yakılmasının azalması ve ormanların korunmasının toplam sera gazı emisyonlarını önemli ölçüde düşürebileceği öngörülüyor.
Ajansın hesaplamalarına göre temiz yemek pişirmeye geçiş, 2030 yılına kadar 1,5 gigaton karbondioksit eşdeğeri emisyonun önüne geçebilir. Bu rakamın büyüklüğünü somutlaştırmak gerekirse: söz konusu miktar, uçaklar ve gemilerin yaklaşık bir yılda oluşturduğu karbondioksit emisyonuna denk geliyor.
Fatih Birol: "Afrika Bizim Komşumuz"
IEA İcra Direktörü Fatih Birol, Avrupa'nın nispeten sınırlı bir yatırımla bu sorunun çözümüne önemli katkı sağlayabileceğini belirtti. Birol'un kullandığı "Komşunuzun evi yanıyorsa ona yardım edersiniz. Afrika bizim komşumuz." sözleri, toplantının en dikkat çekici mesajlarından biri oldu. Bu ifadeler, meselenin yalnızca Afrika'yı ilgilendiren bir yerel sorun olmadığını, küresel bir sorumluluk gerektirdiğini de vurgular nitelikte.
2030 Hedefi İçin Yılda 4 Milyar Dolar Gerekiyor
IEA'nın hesaplamalarına göre Afrika'daki tüm hanelerin 2030 yılına kadar temiz yemek pişirme teknolojilerine erişebilmesi için yılda yaklaşık 4 milyar dolarlık yatırım şart. Bu rakamın gerisinde kalmamak adına daha önce Paris'te düzenlenen 2024 Afrika'da Temiz Yemek Pişirme Zirvesi'nde 2,2 milyar doların üzerinde yeni finansman taahhüdü verilmişti.
Bu taahhüt edilen kaynağın üçte birinden fazlası, şimdiye kadar 28 Afrika ülkesindeki projelere aktarıldı. Aynı süreçte 120'den fazla yeni temiz yemek pişirme politikası da hayata geçirildi. IEA verilerine göre Afrika'da temiz yemek pişirme imkânına kavuşan insanların sayısındaki artış hızı, son beş yılın ortalamasıyla kıyaslandığında yüzde 30 yükseldi. Bu ilerleme umut verici olmakla birlikte, hedeflenen yatırım düzeyine henüz ulaşılamamış olması, önümüzdeki yıllarda daha güçlü bir finansman ve politika taahhüdüne duyulan ihtiyacı açıkça ortaya koyuyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Temiz yemek pişirme tam olarak ne anlama geliyor?
Temiz yemek pişirme, insan sağlığına zararlı kirleticilerin ortaya çıkmasını önemli ölçüde azaltan veya tamamen önleyen yakıt ve ekipmanların kullanılması olarak tanımlanıyor.
Ev içi hava kirliliği dünyada kaç kişinin ölümüne yol açıyor?
Kaynak habere göre odun, kömür ve benzeri kirletici yakıtların açık ateşlerde ya da basit ocaklarda yakılmasından kaynaklanan ev içi hava kirliliği, yılda 2,5 milyon kişinin hayatını kaybetmesine neden oluyor.
Afrika'da temiz yemek pişirme imkânına sahip olmayan nüfusun oranı nedir?
IEA ve Norveç Başbakanı Jonas Gahr Støre'nin açıklamalarına göre Sahra Altı Afrika'daki hanelerin yaklaşık beşte dördü, yani her beş kişiden dördü, hâlâ temiz yemek pişirme imkânından yoksun.
Afrika'da tüm hanelerin temiz yemek pişirme teknolojilerine kavuşması için ne kadar yatırım gerekiyor?
IEA'nın hesaplamalarına göre Afrika'daki tüm hanelerin 2030 yılına kadar temiz yemek pişirme teknolojilerine erişebilmesi için yılda yaklaşık 4 milyar dolarlık yatırım gerekmektedir.
Temiz yemek pişirmeye geçiş iklim değişikliği açısından ne kadar fark yaratabilir?
IEA'ya göre temiz yemek pişirmeye geçiş, 2030 yılına kadar 1,5 gigaton karbondioksit eşdeğeri emisyonun önüne geçebilir. Bu miktar, uçaklar ve gemilerin yaklaşık bir yılda oluşturduğu karbondioksit emisyonuna denk geliyor.
