10 Ekim Dünya Ruh Sağlığı Günü vesilesiyle önemli bir uyarı geldi. Psikiyatri Uzmanı Doç. Dr. Mehmet Hamdi Örüm, yapay zeka destekli sohbet uygulamalarının artık yalnızca bilgi edinme aracı olarak değil, kişisel sorunları paylaşmak, tavsiye almak ve duygusal destek aramak amacıyla da kullanıldığına dikkat çekti. Örüm, bu kullanım biçiminin beraberinde ciddi ruh sağlığı risklerini getirebileceğini belirtti.
Yapay Zeka Neden Bu Kadar Cazip Geliyor?
Doç. Dr. Örüm'e göre yapay zeka uygulamalarının kullanıcılar üzerindeki çekiciliğinin birkaç temel nedeni var. Günün her saatinde erişilebilir olmaları, yargılanma kaygısı yaratmadan iletişime imkân tanımaları ve hızlı yanıt vermeleri bu uygulamaları özellikle belirli bir kesim için cazip kılıyor. Örüm, söz konusu durumun özellikle kendini yalnız hisseden, yoğun kaygı yaşayan ya da sorunlarını çevresiyle paylaşmakta güçlük çeken bireyler için yapay zekayı adeta bir başvuru noktasına dönüştürebildiğini ifade etti.
Örüm bu konudaki değerlendirmesini şöyle aktardı: "İnsanlar bazen yakınlarına anlatamadıkları sorunları yapay zeka uygulamalarıyla paylaşabiliyor. Karşılarında kendilerini yargılamayan, her soruya yanıt veren ve sürekli ulaşabilecekleri bir sistem bulunması onlara iyi gelebiliyor."
Doğal Konuşma Klinik Yetkinlik Anlamına Gelmiyor
Psikiyatri uzmanı, yapay zeka uygulamalarının insanlarla doğal bir konuşma yürütebilmesine karşın ruhsal hastalıkları değerlendirmek için gereken klinik yetkinlikten yoksun olduğunu özellikle vurguladı. Bu ayrım, hem kullanıcılar hem de yakınları tarafından sıklıkla gözden kaçırılan kritik bir nokta olarak öne çıkıyor.
Örüm'ün aktardığına göre yapay zeka, kişinin yazdıklarına uygun yanıtlar oluşturabilir; ancak bu, kişinin ruhsal durumunun doğru biçimde değerlendirildiği anlamına gelmiyor. Depresyon, kaygı bozuklukları veya diğer psikiyatrik hastalıklar yalnızca birkaç soruya verilen yanıtlarla teşhis edilemiyor. Dahası, yapay zekadan alınan yanlış ya da eksik yönlendirmeler kişinin ihtiyaç duyduğu profesyonel desteğe başvurmasını geciktirebiliyor.
Sosyal İlişkilerden Uzaklaşma Riski
Doç. Dr. Örüm'ün dikkat çektiği bir diğer önemli konu ise yapay zeka ile kurulan yoğun iletişimin zamanla gerçek sosyal ilişkileri zayıflatabilecek olması. Özellikle sosyal ilişkilerinde güçlük yaşayan bireylerin yapay zeka uygulamalarına aşırı yönelmesinin, onları gerçek insan bağlarından giderek daha fazla uzaklaştırabileceğini belirten Örüm, konuyu şu sözlerle özetledi:
"İnsanların anlaşılmaya, dinlenmeye ve duygularını paylaşmaya ihtiyacı var. Yapay zeka bu ihtiyaca belirli ölçüde yanıt veriyor gibi görünebilir. Ancak sağlıklı insan ilişkileri yalnızca konuşmaktan ibaret değildir. Karşılıklı duygusal etkileşim, güven, empati ve sosyal bağlar ruh sağlığının önemli parçalarıdır. Kişinin yaşadığı sorunları yalnızca yapay zekaya anlatması ve zamanla insanlarla iletişim kurmaktan kaçınması, mevcut yalnızlık duygusunu daha da derinleştirebilir. Bu nedenle teknolojinin gerçek sosyal ilişkilerin yerine geçmemesi önemlidir."
Destekleyici Olabilir Ama Tedavinin Yerini Tutamaz
Örüm, yapay zeka destekli bazı uygulamaların stres yönetimi, duygu takibi ve ruh sağlığı konusunda bilgilendirme amacıyla destekleyici bir rol üstlenebileceğini kabul etti. Ancak bu uygulamaların profesyonel tedavinin alternatifi olmadığını da net biçimde ortaya koydu. Psikiyatrik hastalıkların kişiye özgü değerlendirme gerektirdiğini vurgulayan Örüm, bu değerlendirmede yalnızca belirtilere bakılmadığını; kişinin yaşam öyküsü, aile ilişkileri, sosyal çevresi, fiziksel sağlık durumu ve günlük yaşamındaki değişimlerin de birlikte ele alındığını açıkladı.
Kendi kendine tanı koyma konusunda da uyarılarda bulunan Örüm şunları söyledi: "Ruh sağlığı sorunlarında herkese uyan tek bir çözüm yoktur. Bir kişide görülen isteksizlik ve uyku sorunları depresyonla ilişkiliyken başka bir kişide farklı bir sağlık sorununun belirtisi olabilir. Bu ayrımın yapılabilmesi için kapsamlı bir klinik değerlendirme gerekir. Yapay zeka uygulamalarından alınan önerilerle kişinin kendi kendine tanı koyması, ilaç kullanmaya başlaması veya mevcut tedavisini değiştirmesi doğru değildir."
Ruhsal Belirtiler Görmezden Gelinmemeli
Dünya Ruh Sağlığı Günü kapsamında toplumsal farkındalığın artırılmasının önemine de değinen Doç. Dr. Örüm, ruhsal sorunların görmezden gelinmemesi gerektiğinin altını çizdi. Uzun süren mutsuzluk, hayattan keyif alamama, yoğun kaygı, uyku ve iştah değişiklikleri, sosyal hayattan uzaklaşma ve günlük sorumlulukları yerine getirmekte zorlanma gibi belirtilerin ciddiye alınması gerektiğini belirten Örüm, değerlendirmesini şu sözlerle tamamladı:
"Kişinin yaşadığı güçlükleri paylaşması önemlidir ancak bu paylaşımın yalnızca dijital uygulamalarla sınırlı kalmaması gerekir. Gerektiğinde profesyonel destek almak, ruh sağlığını korumanın ve iyileşme sürecinin önemli bir parçasıdır. Teknoloji yaşamımızı kolaylaştırabilir fakat ruh sağlığı söz konusu olduğunda insan ilişkilerinin ve uzman desteğinin yerini tutamaz."
Sıkça Sorulan Sorular
Yapay zeka sohbet uygulamaları hangi amaçlarla kullanılıyor?
Doç. Dr. Mehmet Hamdi Örüm'e göre yapay zeka destekli sohbet uygulamaları artık yalnızca bilgi edinmek için değil, kişisel sorunları paylaşmak, tavsiye almak ve duygusal destek aramak amacıyla da kullanılıyor.
Yapay zeka uygulamaları psikiyatrik hastalıkları doğru değerlendirebilir mi?
Hayır. Örüm, yapay zekanın insanlarla doğal konuşma yürütebilmesine karşın ruhsal hastalıkları değerlendirmek için gerekli klinik yetkinliğe sahip olmadığını vurguladı. Depresyon ve kaygı bozuklukları gibi psikiyatrik hastalıklar yalnızca birkaç soruya verilen yanıtlarla teşhis edilemiyor.
Yapay zekaya içini dökmek sosyal ilişkileri nasıl etkiler?
Özellikle sosyal ilişkilerinde güçlük yaşayan bireylerin yapay zeka uygulamalarıyla yoğun iletişim kurmasının zamanla gerçek sosyal ilişkilerden uzaklaşma riskini beraberinde getirebileceği belirtildi. Bu durum mevcut yalnızlık duygusunu daha da derinleştirebilir.
Yapay zeka uygulamalarından alınan önerilerle ilaç kullanmak ya da tedaviyi değiştirmek doğru mu?
Doç. Dr. Örüm'e göre bu kesinlikle doğru değil. Yapay zeka önerilerine dayanarak kendi kendine tanı koymak, ilaç kullanmaya başlamak veya mevcut tedaviyi değiştirmek ciddi riskler taşıyor; kapsamlı bir klinik değerlendirme olmadan bu tür kararlar alınmamalı.
Ruh sağlığı sorunlarında hangi belirtiler profesyonel yardım almak için işaret sayılabilir?
Örüm'ün aktardığı belirtiler şunlar: uzun süren mutsuzluk, hayattan keyif alamama, yoğun kaygı, uyku ve iştah değişiklikleri, sosyal hayattan uzaklaşma ve günlük sorumlulukları yerine getirmekte zorlanma. Bu belirtilerin görülmesi durumunda profesyonel destek almak öneriliyor.
