Çin'in güneybatısındaki Guangxi Zhuang Özerk Bölgesi'nde, yüzlerce metre derinliğe ulaşan devasa obrukların tabanında saklanan kadim ormanlar, bilim dünyasının ilgisini giderek daha fazla çekiyor. Çince'de "göksel çukur" anlamına gelen tiankeng adıyla bilinen bu doğal oluşumlar, insan faaliyetlerinden büyük ölçüde korunmuş orman ekosistemleri, nadir bitkiler ve henüz keşfedilmemiş olabilecek canlı türleri barındırıyor. Mayıs 2022'de Çinli mağara araştırmacılarının Guangxi'nin Leye ilçesinde keşfettiği dev obruk, bu alandaki en dikkat çekici örneklerden biri olarak öne çıkıyor.
Leye İlçesindeki Dev Obruk: Ölçüler ve İlk Bulgular
Leye ilçesinde keşfedilen obruğun 306 metre uzunluğunda, 150 metre genişliğinde ve 192 metre derinliğinde olduğu belirlendi. Obruğun tabanına inen araştırmacılar, 40 metre yüksekliğe ulaşabilen ağaçlar ve yoğun bir bitki örtüsüyle karşılaştı. Orman, yüksek kayalıkların çevrelediği doğal bir alan içerisinde gelişmiş; araştırmacılar burada omuz hizasına kadar yükselen bitkilerin yanı sıra onlarca metre boyundaki ağaçları da tespit etti.
2022 yılındaki keşif ekibine liderlik eden Chen Lixin, obruk içerisindeki mağaralarda bilim dünyası tarafından henüz tanımlanmamış bitki ve hayvan türlerinin bulunmasının şaşırtıcı olmayacağını belirtti. Çin Jeolojik Araştırmalar Kurumu'ndan uzmanlar ise obruğun duvarlarında üç mağara saptandığını ve tabanındaki ormanın iyi korunmuş durumda olduğunu açıkladı.
600 Metre Derinlikte Nefes Kesen Manzara: Dashiwei Tiankeng
Çin'deki obruklara yönelik araştırmalar, 2022 yılındaki keşiften çok daha önce başlamıştı. Çin Bilimler Akademisi'ne bağlı Guangxi Botanik Enstitüsü'nden Tang Jianmin, 2016 yılında ekibiyle birlikte Dashiwei Tiankeng adı verilen yaklaşık 600 metre derinliğindeki dev obruğa indi. Jianmin, UNESCO Courier için kaleme aldığı ve Temmuz 2023'te yayımlanan yazısında obruğun tabanındaki manzarayı nefes kesici olarak nitelendirdi.
Araştırmacı, bu alanda 40 metre yüksekliğinde kadim ağaçların, insan faaliyetlerinin izlerini taşımayan bir ormanın ve kökenleri dinozorlar dönemine uzanan bitki gruplarına ait nesli tehlike altındaki türlerin bulunduğunu aktardı. Tang Jianmin ve ekibinin 2022 yılında Guangxi genelinde gerçekleştirdiği incelemelerde ise Çin'de özel devlet koruması altında bulunan 72 yabani bitki türü tespit edildi. Bu bulgular, tiankenglerin nesli tehlike altındaki bitkiler ve eski orman ekosistemleri için kritik sığınaklar olduğuna işaret ediyor.
Sınırlı Işıkta Büyümenin Sırrı: Bilimsel Araştırmanın Bulguları
Bilim insanlarının yanıt aradığı önemli sorulardan biri, derin obruklardaki bitkilerin sınırlı güneş ışığı ve farklı çevre koşullarında nasıl gelişebildiğiydi. 2024 yılında Chinese Journal of Plant Ecology dergisinde yayımlanan araştırma, Guangxi'deki Dashiwei Tiankeng grubunda yaşayan bitkilerin besin kullanım özelliklerini mercek altına aldı. Toplam 64 bitki türünün incelendiği çalışmada araştırmacılar, obrukların içindeki ve dışındaki bitkilerin yapraklarındaki karbon, azot, fosfor, potasyum, kalsiyum ve magnezyum düzeylerini karşılaştırdı.
Sonuçlar, tiankeng bitkilerinin yapraklarında birçok mineral besin maddesinin yüksek oranda biriktiğini ortaya koydu. Tiankenglerde yaşayan bitkilerin diğer karst ve kara ekosistemlerindeki bitkilere kıyasla yapraklarında daha fazla mineral besin biriktirdiği ve bunun görece yüksek büyüme hızlarıyla ilişkili olduğu belirlendi. Araştırma aynı zamanda toprağın kimyasal özelliklerinin bitkilerin besin içerikleri üzerinde belirleyici bir etkiye sahip olduğunu da gözler önüne serdi.
Tiankengler Nasıl Oluşuyor?
Bilim insanlarına göre bu dev obruklar, milyonlarca yıl süren jeolojik süreçlerin ürünü. Oluşumlar genellikle kireç taşı gibi suda çözünebilen kayaçların bulunduğu karstik arazilerde görülüyor. Yağmur suları ve yer altı akıntıları zaman içinde kayaçlardaki çatlakları genişleterek büyük mağaralar ve boşluklar meydana getiriyor; bu devasa boşlukların tavanları çöktüğünde yüzeyde yüzlerce metre derinliğe ulaşan çukurlar ortaya çıkıyor.
Obrukların tabanında biriken su, yüksek nem ve çevredeki dik kayalıkların oluşturduğu korunaklı yapı sayesinde kendine özgü mikroiklim koşulları gelişebiliyor. Bu koşullar, bazı obrukların yıl boyunca yeşil kalan ormanlara ev sahipliği yapmasını sağlıyor.
UNESCO verilerine göre dünya genelinde yaklaşık 300 tiankeng tespit edildi; bunların yaklaşık üçte ikisi Çin sınırları içinde bulunuyor. Guangxi Zhuang Özerk Bölgesi, dünyada bilinen tiankenglerin yaklaşık yüzde 30'una ev sahipliği yapıyor. Bölgedeki Dashiwei Tiankeng grubu, yaklaşık 20 kilometrekarelik alana yayılmış 29 büyük obruk barındırmasıyla ayrıca dikkat çekiyor. Benzer jeolojik oluşumlar Çin dışında Papua Yeni Gine, Malezya, Madagaskar, Slovenya, Hırvatistan, İtalya ve İspanya'da da bulunuyor.
Kadim Ormanları Tehdit Eden İnsan Faaliyetleri
Dev obrukların uzun süre boyunca korunmasında sarp kayalıklar ve ulaşılması güç coğrafi koşullar belirleyici bir rol oynamış olsa da araştırmacılar bu alanların geleceğine ilişkin ciddi endişelerini dile getiriyor. Turizm faaliyetlerinin artması, doğal yaşam alanlarına insan müdahalesi ve yer altı su kaynaklarının zarar görmesi, hassas ekosistemlerin karşı karşıya olduğu başlıca tehditler arasında sayılıyor.
Tang Jianmin, tiankenglerin korunmasında yalnızca nadir bitki türlerine odaklanmanın yeterli olmadığını; ormanların, su kaynaklarının ve tüm ekosistemin bir bütün olarak ele alınması gerektiğini vurguluyor. Bilim insanları, bu alanlarda henüz tanımlanmamış bitki, hayvan ve mikroorganizma türlerinin keşfedilme ihtimalinin yüksek olduğuna dikkat çekiyor; ancak bu türlerin varlığı henüz kesinleşmiş değil. Araştırmacılara göre Çin'in yüzlerce metre derinlikte saklanan kadim ormanları, Dünya'nın jeolojik geçmişini ve canlıların sıra dışı koşullara uyum sağlama yeteneklerini anlamak için önemli bir araştırma alanı olmayı sürdürüyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Tiankeng nedir ve Türkçe karşılığı nedir?
Tiankeng, Çince'de "göksel çukur" anlamına gelen bir terimdir. Karstik arazilerde, kireç taşı gibi suda çözünebilen kayaçların bulunduğu bölgelerde milyonlarca yıllık jeolojik süreçler sonucunda oluşan devasa doğal çukurlara verilen addır.
Guangxi'deki obrukta ne tür canlılar keşfedildi?
Leye ilçesindeki obruğun tabanında 40 metre yüksekliğe ulaşabilen ağaçlar ve yoğun bir bitki örtüsü tespit edildi. 2022 yılında Guangxi genelinde yapılan incelemelerde Çin'de devlet koruması altındaki 72 yabani bitki türü belirlendi. Araştırmacılar, obruk içindeki mağaralarda henüz tanımlanmamış bitki ve hayvan türlerinin bulunabileceğini belirtse de bu türlerin varlığı henüz kesinleşmedi.
Dashiwei Tiankeng ne kadar derindir ve kim tarafından araştırıldı?
Dashiwei Tiankeng yaklaşık 600 metre derinliğindedir. Çin Bilimler Akademisi'ne bağlı Guangxi Botanik Enstitüsü'nden Tang Jianmin, 2016 yılında ekibiyle birlikte bu obruğa indi ve bulgularını Temmuz 2023'te UNESCO Courier'de yayımladı.
Obruk bitkilerinin sınırlı ışıkta büyüyebilmesinin bilimsel açıklaması nedir?
2024 yılında Chinese Journal of Plant Ecology dergisinde yayımlanan araştırmaya göre tiankeng bitkileri, azot, fosfor, potasyum, kalsiyum ve magnezyum gibi mineral besin maddelerini yapraklarında yüksek oranda biriktiriyor. Bu durum, söz konusu bitkilerin görece yüksek büyüme hızlarıyla ilişkilendiriliyor. Ayrıca toprağın kimyasal özellikleri de bitkilerin besin içerikleri üzerinde belirleyici bir etki gösteriyor.
Dünyada kaç tiankeng bulunuyor ve bunların kaçı Çin'dedir?
UNESCO verilerine göre dünya genelinde yaklaşık 300 tiankeng tespit edilmiştir. Bunların yaklaşık üçte ikisi Çin sınırları içinde yer almaktadır. Guangxi Zhuang Özerk Bölgesi tek başına dünyada bilinen tiankenglerin yaklaşık yüzde 30'una ev sahipliği yapmaktadır.
