Koronavirüs salgınının dünya gündemine girişinin üzerinden yedi yıl geçmesine karşın Kovid-19'un bıraktığı izler bazı kişilerde hâlâ silinmiyor. Enfeksiyonu atlatanların bir bölümü aylar, hatta yıllar sonra bile süregelen yorgunluk, unutkanlık, dikkat dağınıklığı ve motivasyon kaybından yakınmaya devam ediyor. Şimdi yeni bir beyin görüntüleme çalışması, bu şikâyetlerin ardında biyolojik bir mekanizma olabileceğine dair önemli bir ipucu sunuyor.
Araştırma Ne Ortaya Koydu?
Bağımlılık ve Ruh Sağlığı Merkezi'nde yürütülen beyin görüntüleme çalışması, uzun süreli Kovid'in beyindeki dopamin salgılayan nöronlarda hasarla ilişkili olduğunu gözler önüne serdi. Araştırmacılar, Long Covid yaşayan kişilerin beyinlerinde motivasyon, hareket ve hafızayla bağlantılı bölgelerde dopamin sisteminin işleyişinde belirgin değişiklikler tespit etti. Yayınlanan bulgular, yorgunluğa bağlı motivasyon kaybı, yavaş hareket ve hafıza güçlükleri gibi kalıcı sorunları açıklamaya yardımcı olabileceğine işaret ediyor.
Long Covid, yani uzun kovid ya da Post-COVID sendromu; Kovid-19 geçirildikten aylar sonra bile şikâyetlerin sürmesi ya da yeni belirtilerin ortaya çıkması durumu olarak tanımlanıyor. Bu tabloda bazı kişiler enfeksiyonu atlatmalarının ardından uzun süre geçse bile eski enerjilerine dönemediklerini, günlük işlere odaklanmakta güçlük çektiklerini ve sürekli yorgun hissettiklerini ifade ediyor.
Dopamin Sistemindeki Değişiklikler Ne Anlama Geliyor?
Bezmiâlem Vakıf Üniversitesi Nöroloji Bölümü'nden Uzman Dr. Didem Savaşçı, araştırmanın bulgularını ve Long Covid'in beyin üzerindeki olası etkilerini değerlendirdi. Dr. Savaşçı, araştırmacıların özellikle beynin motivasyon, hareket ve hafızayla ilişkili bölümlerine odaklandığını belirterek dopaminin bu süreçteki kritik rolüne dikkat çekti.
"Dopamin, motivasyon, dikkat ve hareket gibi birçok süreçte önemli rol oynayan bir nörotransmiterdir. Bu sistemde meydana gelen değişiklikler, Long Covid hastalarının yaşadığı bazı belirtileri açıklamaya yardımcı olabilir" diyen Dr. Savaşçı, araştırmanın asıl öneminin bu şikâyetleri ölçülebilir biyolojik verilerle ilk kez eşleştirmesinde yattığını vurguladı.
Bilim Dünyasında Bir İlk
Dr. Savaşçı, Long Covid yaşayan kişilerde kronik yorgunluk, zihinsel faaliyetlerde yavaşlama ve motivasyon kaybının uzun zamandır bilindiğini, ancak bu tablonun nörobiyolojik zeminini kanıtlayan ölçülebilir bir biyobelirtecin bugüne dek bulunmadığını hatırlattı. Araştırmanın bu boşluğu doldurduğunu şöyle ifade etti: "Bu çalışma, hastaların bildirdiği semptomları canlı insan beyninde dopaminerjik aktivitedeki azalmayla ilk kez ilişkilendirdi. Dolayısıyla hastaların yaşadığı bu tablonun biyolojik bir açıklaması olabileceğini ortaya koyuyor."
Uzman, araştırmanın küçük bir hasta grubuyla gerçekleştirildiğini de hatırlatarak sonuçların dikkatli değerlendirilmesi gerektiğini özellikle vurguladı. Bununla birlikte bulguların, Long Covid sonrası devam eden şikâyetlerin nedenini anlamak açısından önemli bir adım olduğunu da ekledi.
Her Kronik Yorgunluk Long Covid Değil
Dr. Savaşçı, Kovid-19 sonrasında en sık bildirilen uzun dönem nörolojik şikâyetlerden birinin yorgunluk olduğunu belirtirken uzun süren ve nedeni açıklanamayan zihinsel yorgunlukta Long Covid'in de ihtimaller arasında değerlendirilmesi gerektiğini söyledi. Ancak bu noktada önemli bir uyarıda da bulundu: Her uzun süreli yorgunluğu kovid ile açıklamanın doğru olmayacağını vurguladı.
Kovid-19'un beyni nasıl etkilediğinin hâlâ araştırıldığını belirten Dr. Savaşçı, bugüne kadar yapılan çalışmalarda beyindeki iltihaplanma, damar yapısındaki değişiklikler, otonom sinir sistemi bozuklukları ve beynin çalışma düzenindeki değişiklikler üzerinde durulduğunu aktardı. Yeni araştırmanın ise dopamin sisteminin de bu süreçte rol oynayabileceğine işaret ettiğini kaydetti.
Araştırmalar Sürüyor
Dr. Savaşçı, dopaminin motivasyon, dikkat, hareket ve harekete geçme gibi günlük hayatın pek çok alanındaki işlevine dikkat çekerek bu sistemdeki değişikliklerin Long Covid hastalarının yaşadığı belirtilerle nasıl örtüştüğünü bir kez daha ortaya koydu. Uzman sözlerini şöyle noktaladı: "Long Covid konusunda hâlâ araştırmamız gereken çok şey var. Ancak yapılan çalışmalar sayesinde hastaların yaşadığı belirtilerin altında yatan biyolojik mekanizmaları giderek daha iyi anlamaya başlıyoruz."
Sıkça Sorulan Sorular
Long Covid nedir ve nasıl tanımlanır?
Long Covid, uzun kovid veya Post-COVID sendromu olarak da adlandırılır. Kovid-19 geçirildikten aylar sonra bile şikâyetlerin devam etmesi ya da yeni belirtilerin ortaya çıkması durumu olarak tanımlanmaktadır.
Yeni araştırma Long Covid ile ilgili ne keşfetti?
Bağımlılık ve Ruh Sağlığı Merkezi'nde yürütülen beyin görüntüleme çalışması, Long Covid'in beyindeki dopamin salgılayan nöronlarda hasarla ilişkili olduğunu ortaya koydu. Araştırma, hastaların bildirdiği semptomları canlı insan beyninde dopaminerjik aktivitedeki azalmayla ilk kez ilişkilendirdi.
Dopamin sistemindeki değişiklikler hangi belirtilerle bağlantılı?
Araştırmada tespit edilen dopamin sistemi değişikliklerinin, Long Covid yaşayan kişilerde görülen sürekli yorgunluk, dikkat sorunları, motivasyon kaybı, yavaş hareket ve hafıza güçlükleri gibi kalıcı şikâyetleri açıklamaya yardımcı olabileceği belirtilmektedir.
Bu araştırmanın sınırlılıkları var mı?
Evet. Bezmiâlem Vakıf Üniversitesi Nöroloji Bölümü'nden Uzm. Dr. Didem Savaşçı, araştırmanın küçük bir hasta grubuyla yapıldığını hatırlatarak sonuçların dikkatli değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamıştır.
Her uzun süreli yorgunluk Long Covid belirtisi midir?
Hayır. Dr. Savaşçı, uzun süren ve nedeni açıklanamayan zihinsel yorgunlukta Long Covid'in ihtimaller arasında değerlendirilmesi gerektiğini belirtmekle birlikte her uzun süreli yorgunluğun kovid ile açıklanamayacağını da özellikle vurgulamıştır.
