Çin'in güneybatısındaki Guangxi Zhuang Özerk Bölgesi, yeryüzünün altında saklanan olağanüstü bir doğal mirasın adresi haline geldi. Çince'de "göksel çukur" anlamına gelen tiankeng adıyla bilinen dev obrukların derinliklerinde, insan eli değmemiş kadim ormanlar, nadir bitkiler ve henüz bilim dünyasının tanımlamadığı canlı türleri keşfediliyor. Yüzlerce metre derinliğe ulaşan bu doğal çukurlar, hem jeolojik hem de biyolojik açıdan araştırmacıların ilgisini çekmeye devam ediyor.
Mayıs 2022'deki Keşif: 192 Metre Derinlikte El Değmemiş Orman
Guangxi'nin Leye ilçesinde Mayıs 2022'de Çinli mağara araştırmacıları tarafından keşfedilen obruk, boyutlarıyla dikkat çekiyor: 306 metre uzunluğunda, 150 metre genişliğinde ve 192 metre derinliğinde. Obruğun tabanına inen araştırmacılar, 40 metre yüksekliğe ulaşabilen ağaçlar ve omuz hizasına kadar yükselen yoğun bir bitki örtüsüyle karşılaştı. Çin Jeolojik Araştırmalar Kurumu'ndan uzmanlar, obruğun duvarlarında üç ayrı mağara bulunduğunu ve tabandaki ormanın iyi korunmuş durumda olduğunu bildirdi.
2022 keşif ekibine liderlik eden Chen Lixin, obruk içindeki mağaralarda bilim dünyası tarafından henüz tanımlanmamış bitki ve hayvan türlerinin bulunmasının şaşırtıcı olmayacağını ifade etti. Araştırmacılara göre bu tür alanlar yalnızca sıra dışı jeolojik yapılar değil, aynı zamanda nadir canlı türleri için doğal birer sığınak niteliği taşıyor.
600 Metre Derinlikte Dinozor Döneminden Kalma Bitkiler
Guangxi'deki obruklara yönelik araştırmalar 2022'den çok önce başlamıştı. Çin Bilimler Akademisi'ne bağlı Guangxi Botanik Enstitüsü'nden Tang Jianmin, 2016 yılında ekibiyle birlikte Dashiwei Tiankeng adı verilen yaklaşık 600 metre derinliğindeki dev obruğa indi. Jianmin, UNESCO Courier için kaleme aldığı ve Temmuz 2023'te yayımlanan yazısında obruğun tabanındaki manzarayı nefes kesici olarak tanımladı.
Araştırmacı, bu eşsiz alanda 40 metre yüksekliğinde kadim ağaçların, insan faaliyetlerinin hiçbir izini taşımayan bir ormanın ve kökenleri dinozorlar dönemine uzanan bitki gruplarına ait nesli tehlike altındaki türlerin bulunduğunu aktardı. Bu gözlemler, dev obrukların uzun süre boyunca dış etkilerden korunan, kendine özgü yaşam alanları oluşturduğunu gözler önüne serdi.
Bitkiler Sınırlı Işıkta Nasıl Hayatta Kalıyor?
Bilim insanlarının yanıt aradığı en kritik sorulardan biri, derin obruklardaki bitkilerin sınırlı güneş ışığı ve farklı çevre koşullarında nasıl gelişebildiğiydi. 2024 yılında Chinese Journal of Plant Ecology dergisinde yayımlanan bir araştırma bu soruya ışık tuttu. Guangxi'deki Dashiwei Tiankeng grubunda yaşayan bitkilerin besin kullanım özellikleri incelenen çalışmada, obrukların içindeki ve dışındaki bitkilerin yapraklarındaki karbon, azot, fosfor, potasyum, kalsiyum ve magnezyum düzeyleri karşılaştırıldı.
Toplam 64 bitki türünün ele alındığı araştırma, tiankeng bitkilerinin yapraklarında birçok mineral besin maddesinin yüksek oranda biriktiğini ortaya koydu. Tiankenglerde yaşayan bitkilerin diğer birçok karst ve kara ekosistemindeki bitkilere kıyasla yapraklarında daha fazla mineral besin biriktirdiği ve bunun görece yüksek büyüme hızlarıyla ilişkili olduğu tespit edildi. Araştırma aynı zamanda toprağın kimyasal özelliklerinin bitkilerin besin içerikleri üzerinde belirleyici bir etkiye sahip olduğunu da gösterdi.
Dev Obruklar Milyonlarca Yılda Oluştu
Tiankeng adı verilen bu devasa doğal çukurlar, milyonlarca yıl süren jeolojik süreçlerin ürünü. Oluşumlar genellikle karstik arazilerde, yani kireç taşı gibi suda çözünebilen kayaçların bulunduğu bölgelerde görülüyor. Yağmur suları ve yer altı akıntıları zamanla kayaçların içindeki çatlakları genişletiyor; böylece büyük mağaralar ve yer altı boşlukları meydana geliyor. Bu devasa boşlukların tavanları çöktüğünde, yüzeyde yüzlerce metre derinliğe ulaşan çukurlar ortaya çıkıyor.
Obrukların tabanında biriken su, yüksek nem ve çevredeki dik kayalıkların oluşturduğu korunaklı yapı sayesinde kendine özgü mikroiklim koşulları gelişiyor. Bu koşullar, bazı obrukların yıl boyunca yeşil kalan ormanlara ev sahipliği yapmasını mümkün kılıyor.
Dünyadaki Tiankenglerin Üçte İkisi Çin'de
UNESCO tarafından yayımlanan bilgilere göre dünya genelinde yaklaşık 300 tiankeng tespit edildi ve bunların yaklaşık üçte ikisi Çin sınırları içinde bulunuyor. Guangxi Zhuang Özerk Bölgesi tek başına dünyada bilinen tiankenglerin yaklaşık yüzde 30'una ev sahipliği yapıyor. Bölgedeki Dashiwei Tiankeng grubu, yaklaşık 20 kilometrekarelik alana yayılmış 29 büyük obruk içeriyor. Benzer jeolojik oluşumlar Çin dışında Papua Yeni Gine, Malezya, Madagaskar, Slovenya, Hırvatistan, İtalya ve İspanya'da da görülüyor.
Tang Jianmin ve ekibinin 2022 yılında Guangxi genelinde yürüttüğü incelemelerde, Çin'de özel devlet koruması altında bulunan 72 yabani bitki türü tespit edildi. Bilim insanları bu alanlarda henüz tanımlanmamış bitki, hayvan ve mikroorganizma türlerinin keşfedilme ihtimalinin yüksek olduğuna dikkat çekiyor; ancak bu türlerin varlığı henüz kesinleşmiş değil.
Kadim Ormanları Tehdit Eden İnsan Faaliyetleri
Dev obrukların sarp kayalıkları ve ulaşılması güç coğrafi yapısı, bu alanları uzun süre korumuş olsa da araştırmacılar geleceğe dair ciddi endişelerini dile getiriyor. Turizm faaliyetlerinin artması, doğal yaşam alanlarına insan müdahalesi ve yer altı su kaynaklarının zarar görmesi, hassas ekosistemlerin karşı karşıya bulunduğu başlıca tehditler arasında sayılıyor.
Tang Jianmin, tiankenglerin korunmasında yalnızca nadir bitki türlerine odaklanmanın yeterli olmadığını; ormanların, su kaynaklarının ve bütün ekosistemin bir bütün olarak ele alınması gerektiğini vurguluyor. Bilim insanlarına göre Çin'in yüzlerce metre derinlikte saklanan kadim ormanları, hem Dünya'nın jeolojik geçmişini hem de canlıların sıra dışı koşullara uyum sağlama yeteneklerini anlamak için önemli bir araştırma alanı olmayı sürdürüyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Tiankeng nedir ve bu isim nereden geliyor?
Tiankeng, Çince'de "göksel çukur" anlamına gelen bir terimdir. Karstik arazilerde, kireç taşı gibi suda çözünebilen kayaçların bulunduğu bölgelerde milyonlarca yıllık jeolojik süreçler sonucunda oluşan dev doğal çukurları tanımlamak için kullanılır.
Guangxi'de 2022 yılında keşfedilen obruğun boyutları nedir?
Guangxi'nin Leye ilçesinde Mayıs 2022'de keşfedilen obruk 306 metre uzunluğunda, 150 metre genişliğinde ve 192 metre derinliğindedir. Tabanında 40 metre yüksekliğe ulaşabilen ağaçlar ve yoğun bitki örtüsü bulunmaktadır.
Obruk bitkilerinin sınırlı ışıkta hayatta kalabilmesinin bilimsel açıklaması nedir?
2024 yılında Chinese Journal of Plant Ecology dergisinde yayımlanan araştırmaya göre tiankeng bitkileri, yapraklarında azot, fosfor, potasyum, kalsiyum ve magnezyum gibi mineral besinleri yüksek oranda biriktiriyor. Bu strateji, bitkilerin çevresel koşullara uyum sağlamasına ve görece yüksek büyüme hızlarına ulaşmasına katkıda bulunuyor.
Dünyada kaç tiankeng bulunuyor ve bunların ne kadarı Çin'dedir?
UNESCO verilerine göre dünya genelinde yaklaşık 300 tiankeng tespit edilmiştir. Bunların yaklaşık üçte ikisi Çin sınırları içindedir. Guangxi Zhuang Özerk Bölgesi tek başına dünyada bilinen tiankenglerin yaklaşık yüzde 30'una ev sahipliği yapmaktadır.
Bu obruklar hangi tehditlerle karşı karşıya?
Araştırmacılar, turizm faaliyetlerinin artması, doğal yaşam alanlarına insan müdahalesi ve yer altı su kaynaklarının zarar görmesini tiankenglerin karşı karşıya bulunduğu başlıca tehditler olarak sıralıyor. Tang Jianmin, bu alanların korunmasında yalnızca nadir bitki türlerine değil, ormanların, su kaynaklarının ve bütün ekosistemin birlikte ele alınması gerektiğini vurguluyor.
