Dünya'nın dönüş hızı ile modern saatleri eşitlemek amacıyla 1972'den bu yana kullanılan "artık saniye" uygulaması tarihe karışmak üzere. Ölçüm standartlarını belirleyen hükümetler arası kuruluş Uluslararası Ağırlıklar ve Ölçüler Bürosu'nun 69 üye ülkesi, artık saniyeyi ortadan kaldıracak bir teklife oy verecek. Kabul edilmesi halinde karar Mayıs 2027'de yürürlüğe girecek ve resmi zaman ölçümü, Dünya'nın hareketleriyle olan tarihi bağını yitirmiş olacak.
Artık Saniye Nedir ve Neden Kullanılıyordu?
Artık saniye, gözlemevleri tarafından ölçülen astronomik zaman ile hassas atom saatlerinin belirlediği Eşgüdümlü Evrensel Zaman arasındaki küçük farkı kapatmak için geliştirilmiş bir yöntemdir. Telekomünikasyon, güç şebekeleri ve bilgisayarlar gibi kritik altyapılar Eşgüdümlü Evrensel Zaman'ı esas aldığından, bu iki sistemin eş zamanlı çalışması büyük önem taşıyordu. 1972'den bu yana küresel saatlere toplam 27 kez eklenen artık saniye, tam da bu eşzamanlılığı sağlamak için var oluyordu.
Peki iki sistem neden birbirinden sapıyor? Bunun temel nedeni, Dünya'nın sabit bir hızla dönmemesi ve yalpalıyor olmasıdır. Bu yalpalama; Ay'ın yerçekimi kuvveti, gezegenin çekirdeğindeki kaymalar ve iklim krizi nedeniyle kutup buzullarının erimesiyle ortaya çıkan yüzey suyu ve buz hareketlerinden kaynaklanmaktadır. Kısacası Dünya, mükemmel bir saat değildir.
Teknoloji Sistemlerini Kilitleyen Saniyeler
Artık saniyeler, çoğu insanın farkında bile olmadığı sessiz bir düzeltme mekanizması olarak işlev görüyordu. Artık yılların aksine artık saniyeler düzensiz aralıklarla ekleniyor ve yalnızca altı ay önceden duyuruluyordu. Bu öngörülemeyen yapı, veri sunucuları, yüksek frekanslı finansal işlem sistemleri ve hassas zaman ölçümüne dayanan diğer kritik altyapı operatörleri için ciddi sorunlara yol açtı.
Sonuçlar somuttu: 2012 yılında eklenen artık saniye, büyük sosyal medya ağlarını ve uçak rezervasyon sistemlerini çökertti. 2016 yılı sonunda gerçekleştirilen en son artık saniye eklemesinde ise bulut hizmet sağlayıcılarının müşterileri kısa süreli kesintiler yaşadı. Teknoloji sektörünün önde gelen şirketleri, bu sorunlar gerekçesiyle uygulamanın kaldırılmasını uzun süredir talep ediyordu.
Yirmi Yılı Aşan Tartışmanın Sonu
Uluslararası Ağırlıklar ve Ölçüler Bürosu üyeleri, Eşgüdümlü Evrensel Zaman'a tam geçişi 20 yıldan fazla süredir masaya yatırıyordu. Atom saati ilk kez kullanıma girdiğinde navigasyon araçları hâlâ geleneksel yöntemlere dayandığından astronomik zamana bağlı kalmak kritik bir gerekliliktı. Ancak GPS teknolojisinin yaygınlaşmasıyla bu zorunluluk ortadan kalktı.
Büronun 2022'deki toplantısında üye ülkeler, artık saniyenin 2035 yılına kadar kademeli olarak kaldırılmasını öngören bir kararı zaten kabul etmişti. Şimdiki oylama ise bu sürecin bir sonraki adımını oluşturuyor.
Görüşmelere Aciliyet Kazandıran Yeni Risk: Negatif Artık Saniye
Müzakerelerin hız kazanmasında daha önce hiç karşılaşılmamış bir olasılık belirleyici rol oynadı. Uzmanlara göre yakın vadede saatlere bir saniye eklemek yerine bir saniye çıkarmak, yani negatif artık saniye uygulamak gerekebilir. Dünya'nın dönüşü uzun vadede yavaşlıyor olsa da kısa vadede hız kazanıyor gibi görünmektedir. Bu hızlanma, astronomik zaman ile atom zamanını dengelemek için Eşgüdümlü Evrensel Zaman'dan bir saniye çıkarılmasını zorunlu kılabilir.
Böyle bir adım daha önce hiç atılmadı. Uluslararası Ağırlıklar ve Ölçüler Bürosu'ndan yapılan açıklamada, kritik altyapı işletmecilerinin negatif artık saniyeye hazırlıklı olmadığı ve böyle bir uygulamanın dijital dünyada karmaşaya yol açabileceği vurgulandı. Bu risk, mevcut sistemin sürdürülemezliğini bir kez daha gözler önüne serdi.
Öneri Kabul Edilirse Ne Değişecek?
Teklifin özü şu: Atom zamanının astronomik zamandan kademeli olarak uzaklaşmasına izin verilecek. Böylece resmi zaman ölçümü Dünya'nın dönüşünden bağımsız hale gelecek ve saatlere bir daha artık saniye eklenmeyecek. Bu değişikle birlikte zaman ölçümünün Dünya'nın hareketleriyle olan tarihi bağı resmen kopmuş olacak.
Bununla birlikte öneri, atom zamanı ile astronomik zaman arasındaki maksimum farkın bir saati geçmemesini tavsiye ediyor. Bu düzeyde bir sapmanın oluşması için 3.000 yıldan fazla zaman gerekiyor. O noktaya ulaşıldığında ne yapılacağına, yani bir artık saat uygulamasına geçilip geçilmeyeceğine gelecek nesiller karar verecek.
Sıkça Sorulan Sorular
Artık saniye nedir ve ne zamandan beri kullanılıyor?
Artık saniye, gözlemevlerinin ölçtüğü astronomik zaman ile atom saatlerinin belirlediği Eşgüdümlü Evrensel Zaman arasındaki farkı kapatmak için saatlere eklenen bir saniyedir. Bu uygulama 1972 yılından bu yana sürdürülmekte olup o tarihten bugüne küresel saatlere toplam 27 kez artık saniye eklenmiştir.
Artık saniye neden kaldırılmak isteniyor?
Artık saniyeler düzensiz aralıklarla ve yalnızca altı ay önceden duyurularak eklendiğinden veri sunucuları, yüksek frekanslı finansal işlem sistemleri ve kritik altyapılar için ciddi sorunlara neden oluyordu. 2012'de büyük sosyal medya ağları ve uçak rezervasyon sistemleri çöktü, 2016'da ise bulut hizmet sağlayıcılarının müşterileri kesintiler yaşadı.
Negatif artık saniye nedir ve neden tehlikeli kabul ediliyor?
Negatif artık saniye, saatlere saniye eklemek yerine bir saniye çıkarmak anlamına gelir. Dünya'nın dönüşünün kısa vadede hızlanması bu ihtimali gündeme getirmiştir. Daha önce hiç uygulanmayan bu yöntemin dijital dünyada karmaşaya yol açabileceği belirtilmekte olup Uluslararası Ağırlıklar ve Ölçüler Bürosu, kritik altyapı işletmecilerinin böyle bir adıma hazırlıksız olduğunu açıklamıştır.
Artık saniyenin kaldırılmasına kim karar verecek ve ne zaman yürürlüğe girecek?
Uluslararası Ağırlıklar ve Ölçüler Bürosu üyesi 69 ülke bu konudaki teklifi oylayacak. Teklifin kabul edilmesi halinde karar Mayıs 2027'de yürürlüğe girecektir.
Artık saniye kaldırıldıktan sonra astronomik zaman ile atom zamanı arasındaki fark ne kadar büyüyecek?
Öneri, iki sistem arasındaki maksimum farkın bir saati aşmamasını tavsiye etmektedir. Bu düzeyde bir sapmanın gerçekleşmesi için 3.000 yıldan fazla süre gerektiği öngörülmektedir. O noktaya ulaşıldığında artık saat uygulamasına geçilip geçilmeyeceğine gelecek nesiller karar verecektir.
