Kovid-19 salgınının dünya genelinde yayılmasının üzerinden yedi yıl geçmiş olmasına karşın, hastalığın bazı bireylerde bıraktığı izler hâlâ sürmektedir. Enfeksiyonu atlatan pek çok kişi, hastalık geçtikten aylar sonra bile sürekli yorgunluk, unutkanlık, dikkat güçlüğü ve motivasyon kaybı gibi şikayetlerle yaşamaya devam ettiğini bildirmektedir. Bu tabloya Long Covid ya da Post-COVID sendromu adı verilmekte; enfeksiyon sonrasında şikayetlerin devam etmesi ya da yeni belirtilerin ortaya çıkması durumu olarak tanımlanmaktadır. Bağımlılık ve Ruh Sağlığı Merkezi'nde yürütülen yeni bir beyin görüntüleme çalışması ise bu şikayetlerin ardındaki biyolojik mekanizmaya dair önemli bir ipucu sundu: Long Covid, beyindeki dopamin salgılayan nöronlarda hasarla ilişkili bulundu.
Araştırma ne ortaya koydu?
Bağımlılık ve Ruh Sağlığı Merkezi bünyesinde gerçekleştirilen beyin görüntüleme çalışması, Long Covid yaşayan bireylerin beyinlerinde motivasyon, hareket ve hafızayla bağlantılı bölgelerde dopamin sistemiyle ilişkili değişiklikler saptadı. Araştırmacılar, bu bulguların yorgunluğa bağlı motivasyon kaybı, yavaş hareket ve hafıza güçlükleri gibi kalıcı sorunları açıklamaya yardımcı olabileceğine işaret ettiğini vurguladı. Çalışmanın en dikkat çekici yanı ise hastaların bildirdiği semptomları canlı insan beyninde dopaminerjik aktivitedeki azalmayla ilk kez doğrudan ilişkilendirmiş olmasıdır.
Uzman değerlendirmesi: Biyolojik bir açıklama artık mümkün
Bezmiâlem Vakıf Üniversitesi Nöroloji Bölümü'nden Uzman Dr. Didem Savaşçı, araştırmanın bulgularını Sputnik Türkiye için değerlendirdi. Dr. Savaşçı, Long Covid yaşayan kişilerde kronik yorgunluk, zihinsel faaliyetlerde yavaşlama ve motivasyon kaybının uzun zamandır bilindiğini, ancak bu şikayetlerin nörobiyolojik mekanizmasını açıklayan ölçülebilir bir biyobelirtecin bugüne kadar bulunmadığını belirtti. Yeni çalışmanın bu açığı kapattığını ifade eden Dr. Savaşçı şu değerlendirmeyi yaptı: "Bu çalışma, hastaların bildirdiği semptomları canlı insan beyninde dopaminerjik aktivitedeki azalmayla ilk kez ilişkilendirdi. Dolayısıyla hastaların yaşadığı bu tablonun biyolojik bir açıklaması olabileceğini ortaya koyuyor."
Araştırmanın önemine dikkat çeken Dr. Savaşçı, araştırmacıların özellikle beynin motivasyon, hareket ve hafızayla ilişkili bölümlerine odaklandığını aktardı. Dopaminin motivasyon, dikkat, hareket ve harekete geçme gibi günlük hayatın birçok alanında kritik bir rol oynadığını hatırlatan uzman, bu sistemde meydana gelen değişikliklerin Long Covid hastalarının yaşadığı bazı belirtileri açıklamaya yardımcı olabileceğinin altını çizdi. Bununla birlikte araştırmanın küçük bir hasta grubuyla yürütüldüğüne de dikkat çekerek sonuçların dikkatli biçimde değerlendirilmesi gerektiğini vurguladı.
Her kronik yorgunluk Long Covid'e mi bağlanmalı?
Dr. Savaşçı, uzun süren ve nedeni açıklanamayan zihinsel yorgunlukta Long Covid'in de ihtimaller arasında değerlendirilmesi gerektiğini belirtirken, Kovid-19 sonrasında en sık bildirilen uzun dönem nörolojik şikayetlerden birinin yorgunluk olduğunu da hatırlattı. Ancak uzman, her uzun süreli yorgunluğun kovidle açıklanmasının doğru olmayacağını özellikle vurguladı. Yani bu araştırma, yorgunluk yaşayan herkese otomatik olarak Long Covid tanısı koymak için değil; Long Covid tanısı almış ya da şüpheli vakalarda biyolojik bir zemin arayışına katkı sunmak amacıyla önem taşımaktadır.
Kovid-19'un beyin üzerindeki etkileri araştırılmaya devam ediyor
Kovid-19'un beyni nasıl etkilediğinin hâlâ tam anlamıyla aydınlatılamadığını belirten Dr. Savaşçı, bugüne kadar yapılan çalışmalarda beyindeki iltihaplanma, damar yapısındaki değişiklikler, otonom sinir sistemi bozuklukları ve beynin çalışma düzenindeki değişiklikler üzerinde durulduğunu aktardı. Yeni araştırmanın ise dopamin sisteminin de bu süreçte rol oynayabileceğine işaret ettiğini kaydetti. Dr. Savaşçı değerlendirmelerini şu sözlerle tamamladı: "Long Covid konusunda hâlâ araştırmamız gereken çok şey var. Ancak yapılan çalışmalar sayesinde hastaların yaşadığı belirtilerin altında yatan biyolojik mekanizmaları giderek daha iyi anlamaya başlıyoruz."
Long Covid nedir?
Long Covid, Kovid-19 geçirdikten aylar sonra bile şikayetlerin devam etmesi ya da yeni belirtilerin ortaya çıkması durumu olarak tanımlanmaktadır. Bu tabloda bireyler enfeksiyonu atlattıktan sonra eski enerjilerine dönemediklerini, günlük işlere odaklanmakta güçlük çektiklerini ve sürekli yorgun hissettiklerini ifade etmektedir. Kronik yorgunluk, zihinsel yavaşlama, unutkanlık, dikkat sorunları ve motivasyon kaybı en sık bildirilen belirtiler arasında yer almaktadır.
Sıkça Sorulan Sorular
Yeni araştırma Long Covid hakkında ne gibi bir bulgu ortaya koydu?
Bağımlılık ve Ruh Sağlığı Merkezi'nde yürütülen beyin görüntüleme çalışması, Long Covid yaşayan bireylerin beyinlerinde dopamin salgılayan nöronlarda hasar tespit etti. Araştırma, hastaların bildirdiği semptomları canlı insan beyninde dopaminerjik aktivitedeki azalmayla ilk kez doğrudan ilişkilendirdi.
Dopamin sistemiyle hangi belirtiler bağlantılı bulundu?
Çalışmada beynin motivasyon, hareket ve hafızayla ilişkili bölgelerinde dopamin sistemiyle bağlantılı değişiklikler saptandı. Araştırmacılar bu bulguların yorgunluğa bağlı motivasyon kaybı, yavaş hareket ve hafıza güçlükleri gibi kalıcı sorunları açıklamaya yardımcı olabileceğini belirtti.
Bu araştırmanın önceki çalışmalardan farkı nedir?
Uzm. Dr. Didem Savaşçı'ya göre daha önce Long Covid semptomlarının nörobiyolojik mekanizmasını açıklayan ölçülebilir bir biyobelirteç bulunmamaktaydı. Yeni çalışma, hastaların bildirdiği bu semptomları canlı insan beynindeki dopaminerjik aktivite azalmasıyla ilk kez ilişkilendirmesi bakımından öne çıkmaktadır.
Her uzun süreli yorgunluk Long Covid'e mi bağlanmalıdır?
Uzm. Dr. Savaşçı, her uzun süreli yorgunluğun kovidle açıklanmasının doğru olmadığını vurguladı. Uzun süren ve nedeni açıklanamayan zihinsel yorgunlukta Long Covid'in ihtimaller arasında değerlendirilmesi gerektiğini, ancak bunun tek açıklama olarak benimsenmemesi gerektiğini belirtti.
Araştırmanın sınırlılıkları var mı?
Uzm. Dr. Savaşçı, araştırmanın küçük bir hasta grubuyla yürütüldüğünü belirterek sonuçların dikkatli biçimde değerlendirilmesi gerektiğini vurguladı. Long Covid konusunda hâlâ araştırılması gereken pek çok noktanın bulunduğunu da ifade etti.
