Havaların soğuması ve okulların açılmasıyla birlikte çocuklarda enfeksiyon hastalıkları artmaya başlıyor. Bu dönemde pek çok aile, çocuklarını korumak ve bağışıklıklarını güçlendirmek amacıyla zaman zaman kulaktan dolma bilgilerle vitamin takviyesine başvuruyor. Peki gerçekten ihtiyacı olmayan bir çocuğa vitamin vermek zararlı olabilir mi? Atlas Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Dr. Öğr. Üyesi Şenay Pir Zengi, bu soruların yanıtlarını ve ailelerin sıklıkla düştüğü hataları tek tek aktardı.
"Nasıl Olsa Vitamin, Zararı Olmaz" Yanılgısı
Dr. Öğr. Üyesi Zengi, çocuklara rastgele verilen vitaminlerin yarardan çok zarar verebileceğini açıkça ifade etti. "Vitaminler ilaç gibi düşünülmeli ve 'nasıl olsa vitamin, zararı olmaz' yaklaşımından kaçınılmalıdır" diyen Zengi, sağlıklı ve dengeli beslenen bir çocuğun her vitamin ve minerali takviye olarak almasının gerekmediğini vurguladı. Vitamin desteğinin çocuğun yaşı, beslenme özellikleri, büyüme ve gelişmesi, mevcut hastalıkları ve gerektiğinde yapılan tetkikler değerlendirilerek verilmesi gerektiğini belirtti.
Uzman, özellikle sonbahar ve kış aylarında ailelerin çocuklarını enfeksiyonlardan korumak amacıyla birden fazla vitamin içeren ürünleri kontrolsüz şekilde kullanabildiklerini gözlemlediklerini de aktardı. Buna ek olarak vitamin takviyelerinin çocukların hiç hastalanmamasını sağlayacağı ya da her çocuğun bağışıklığını belirgin biçimde güçlendireceği düşüncesinin de doğru olmadığını söyledi.
Fazla Vitamin Her Zaman Daha Fazla Fayda Demek Değil
Dr. Öğr. Üyesi Zengi, vitamin kullanımında doz miktarına özellikle dikkat çekti ve "Gereğinden fazla alınan vitaminler her zaman daha fazla fayda anlamına gelmez" uyarısını yaptı. Aşırı D vitamini kullanımının kandaki kalsiyum düzeyinin yükselmesine; bulantı, kusma, aşırı susama, sık idrara çıkma ve böbrek sorunlarına yol açabileceğini belirtti. A vitamininin gereğinden fazla alınmasının ise karaciğer başta olmak üzere çeşitli organlarda toksik etkilere neden olabileceğini aktardı.
Bazı vitamin ve mineral takviyelerinin kullanılan ilaçlarla da etkileşebileceğini hatırlatan Zengi, bu nedenle özellikle yüksek doz ve uzun süreli kullanımlarda "vitamin olduğu için güvenlidir" düşüncesinden kaçınılması gerektiğini vurguladı. Yağda çözünen A, D, E ve K vitaminlerinin vücutta depolanabildiğini, bu nedenle aşırı miktarda alınmalarının toksik etkilere yol açabileceğini de sözlerine ekledi. Bir çocuğun hem multivitamin hem de ayrıca D vitamini kullanması durumunda toplam aldığı D vitamini miktarının farkında olmadan tehlikeli düzeylere çıkabileceğine dikkat çekti.
Sık Hastalanmak Her Zaman Zayıf Bağışıklık Anlamına Gelmez
Ailelere özellikle "bağışıklık güçlendirici" olarak pazarlanan ürünlere karşı temkinli olmalarını öneren Dr. Öğr. Üyesi Zengi, çocukların sık enfeksiyon geçirmesinin, bilhassa kreşe veya okula yeni başlayan çocuklarda, her zaman bağışıklık sisteminin zayıf olduğu anlamına gelmediğini vurguladı. Okul ortamında çocukların çok sayıda farklı enfeksiyon etkeniyle karşılaştığını hatırlattı.
"Vitaminler sağlıklı yaşamın yerine geçen ürünler değildir" diyen Zengi, eksiklik varsa yerine koymanın son derece önemli olduğunu, ancak eksiklik olmayan bir çocukta gereksiz ve yüksek doz vitamin vermenin çocuğu daha sağlıklı yapmayacağını açıkladı. Temel yaklaşımın "ne kadar çok, o kadar iyi" değil; "gerektiğinde, doğru vitamin ve doğru doz" olması gerektiğini de sözlerine ekledi.
C Vitamini de Sınırsız Kullanılamaz
Özellikle kış aylarında en çok tüketilen vitaminlerden biri olan C vitaminine ilişkin de önemli uyarılarda bulunan Dr. Öğr. Üyesi Zengi, C vitamininin suda çözünen bir vitamin olduğunu ve fazla miktarın önemli bir bölümünün idrarla atıldığını belirtti. Ancak bunun sınırsız miktarda kullanılabileceği anlamına gelmediğini de vurguladı.
Yüksek doz C vitamininin özellikle mide-bağırsak sistemiyle ilgili şikayetlere, karın ağrısı, bulantı ve ishale neden olabileceğini aktaran Zengi, bazı yatkın kişilerde yüksek miktarlarda ve uzun süreli kullanımın böbrek taşı riskini de artırabileceğini söyledi. Çocuğun yeterli sebze ve meyve tükettiği dengeli bir beslenme düzeninde rutin olarak yüksek doz C vitamini kullanılmasının çoğu zaman gerekli olmadığını da ekledi.
Önce Neden Araştırılmalı, Sonra Vitamin Düşünülmeli
Dr. Öğr. Üyesi Zengi, vitamin ve mineral eksikliklerinin çocuklarda yalnızca büyümeyi değil bilişsel performansı da etkileyebileceğini belirtirken, her dikkat veya okul başarısı sorununu vitamin eksikliğine bağlamanın doğru olmadığının da altını çizdi. Demir eksikliği ve demir eksikliği anemisinin çocuklarda halsizlik, çabuk yorulma, dikkat ve konsantrasyon sorunlarıyla ilişkili olabileceğini aktardı. B12 vitamini eksikliğinde anemi yanında nörolojik bulguların görülebileceğini, D vitamini eksikliğinin özellikle kemik sağlığını etkilediğini ve ciddi eksikliğin küçük çocuklarda raşitizme yol açabileceğini de vurguladı. Folat ve B12 gibi vitaminlerin normal kan hücresi yapımı ve sinir sistemi için önemli olduğunu hatırlattı.
Çocukta belirgin halsizlik, iştahsızlık, büyüme-gelişme problemi veya okul performansında belirgin bir değişiklik varsa doğrudan vitamin başlanması yerine önce nedeninin araştırılması gerektiğini söyledi. Uzun süreli ve yüksek doz vitamin kullanımının mutlaka hekim değerlendirmesiyle yapılması gerektiğini de özellikle vurguladı.
Ailelere Üç Temel Öneri: Önce Beslenme
Ailelere somut tavsiyelerde de bulunan Dr. Öğr. Üyesi Zengi, üç temel noktayı şöyle özetledi: Önce beslenme, sonra gereksinimin değerlendirilmesi, gerekiyorsa uygun dozda takviye. Çocukların bağışıklığını desteklemek için yalnızca vitaminlere odaklanmamak gerektiğini belirten Zengi, yeterli ve dengeli beslenme, düzenli uyku, yaşına uygun fiziksel aktivite, el hijyeni ve aşıların zamanında yapılmasının çocuk sağlığının temel bileşenleri olduğunu vurguladı. Bir vitamin veya mineral eksikliğinden şüpheleniliyorsa çocuk hekimi tarafından değerlendirilmesi ve gerekli görülürse uygun tetkiklerin yapılmasının daha doğru bir yaklaşım olduğunu da sözlerine ekledi.
Günlük beslenmede sebze ve meyveler, tam tahıllar, süt ve süt ürünleri, yumurta, et, balık, tavuk ve kuru baklagiller gibi farklı besin gruplarının dengeli biçimde yer almasının önemli olduğunu aktaran Zengi, paketlenmiş ve yüksek oranda işlenmiş gıdaların, şekerli içeceklerin ve şeker içeriği yüksek atıştırmalıkların günlük beslenmede mümkün olduğunca sınırlandırılmasını önerdi. Okul beslenme çantası için örnek olarak tam tahıllı ekmekle hazırlanmış peynirli veya yumurtalı sandviç, mevsim meyvesi ve ayran ya da yoğurt kombinasyonunu; alternatif olarak yoğurt, meyve ve yaşa uygun miktarda kuruyemiş seçeneğini önerdi. İçecek olarak öncelikli tercihinin su olması gerektiğini de vurguladı.
Sıkça Sorulan Sorular
Sağlıklı beslenen bir çocuğun vitamin takviyesi alması gerekir mi?
Dr. Öğr. Üyesi Şenay Pir Zengi'ye göre sağlıklı ve dengeli beslenen bir çocuğun her vitamin ve minerali takviye olarak alması gerekmiyor. Vitamin desteği, çocuğun yaşı, beslenme özellikleri, büyüme ve gelişmesi ile mevcut hastalıkları değerlendirilerek verilmeli.
Fazla vitamin vermek çocuğa zarar verebilir mi?
Evet. Aşırı D vitamini kandaki kalsiyum düzeyini yükseltebilir; bulantı, kusma, aşırı susama, sık idrara çıkma ve böbrek sorunlarına neden olabilir. A vitamininin gereğinden fazla alınması ise karaciğer başta olmak üzere çeşitli organlarda toksik etkilere yol açabilir. Yağda çözünen vitaminler vücutta depolandığından özellikle risk taşır.
Çocuğun sık hastalanması bağışıklığının zayıf olduğunu mu gösterir?
Dr. Öğr. Üyesi Zengi'ye göre hayır; özellikle kreşe veya okula yeni başlayan çocuklarda sık enfeksiyon geçirmek her zaman bağışıklık sisteminin zayıf olduğu anlamına gelmiyor. Okul ortamında çocuklar çok sayıda farklı enfeksiyon etkeniyle karşılaşıyor.
Yüksek doz C vitamini çocuklar için güvenli midir?
C vitamini suda çözünen bir vitamin olsa da fazlasının idrarla atılması sınırsız kullanılabileceği anlamına gelmiyor. Yüksek doz C vitamini karın ağrısı, bulantı ve ishale neden olabilir; bazı yatkın kişilerde uzun süreli yüksek doz kullanım böbrek taşı riskini de artırabilir.
Aileler çocuklarına vitamin vermeden önce ne yapmalı?
Dr. Öğr. Üyesi Zengi'nin önerisi şu sırayı takip etmek: önce dengeli beslenmeyi sağlamak, ardından gerçekten bir eksiklik olup olmadığını değerlendirmek, gerekiyorsa çocuk hekimine başvurarak uygun dozda takviye kullanmak. Uzun süreli ve yüksek doz vitamin kullanımı mutlaka hekim değerlendirmesiyle yapılmalı.
