Havaların soğuması ve okulların açılmasıyla birlikte çocuklarda hastalıklar artmaya başlıyor. Pek çok aile, çocuklarını enfeksiyonlardan korumak ve bağışıklıklarını güçlendirmek amacıyla zaman zaman kulaktan dolma bilgilerle vitamin takviyesine başvuruyor. Ancak bu yaklaşım her zaman doğru olmayabiliyor. Atlas Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Dr. Öğr. Üyesi Şenay Pir Zengi, çocuklarda vitamin kullanımına ilişkin merak edilen soruları yanıtladı ve aileleri önemli noktalara karşı uyardı.
Vitaminler İlaç Gibi Düşünülmeli
Dr. Öğr. Üyesi Şenay Pir Zengi, çocuklara rastgele verilen vitaminlerin yarardan çok zarar verip vermeyeceğine ilişkin soruya net bir yanıt verdi: "Evet. Öncelikle şunu vurgulamak gerekir: Vitaminler ilaç gibi düşünülmeli ve 'nasıl olsa vitamin, zararı olmaz' yaklaşımından kaçınılmalıdır." Zengi, sağlıklı ve dengeli beslenen bir çocuğun her vitamin ve minerali takviye olarak almasının gerekmediğini belirtti. Vitamin desteğinin çocuğun yaşı, beslenme özellikleri, büyüme ve gelişmesi, mevcut hastalıkları ve gerektiğinde yapılan tetkikler değerlendirilerek verilmesi gerektiğini vurgulayan uzman, özellikle sonbahar ve kış aylarında ailelerin çocuklarını enfeksiyonlardan korumak amacıyla birden fazla vitamin içeren ürünleri kontrolsüz biçimde kullanabildiğini gözlemlediklerini ifade etti. Buna ek olarak vitamin takviyelerinin çocukların hiç hastalanmamasını sağlayacağı ya da her çocuğun bağışıklığını belirgin şekilde güçlendireceği düşüncesinin doğru olmadığını da sözlerine ekledi.
Fazla Vitamin Her Zaman Daha Fazla Fayda Demek Değil
Vitamin kullanımında doz miktarına özellikle dikkat çeken Dr. Öğr. Üyesi Zengi, gereğinden fazla alınan vitaminlerin her zaman daha fazla fayda anlamına gelmediğini vurguladı. Aşırı D vitamini kullanımının kandaki kalsiyum düzeyinin yükselmesine, bulantı, kusma, aşırı susama, sık idrara çıkma ve böbrek sorunlarına neden olabileceğini belirten uzman, A vitamininin aşırı alınmasının ise karaciğer başta olmak üzere çeşitli organlarda toksik etkilere yol açabileceğini aktardı. Bazı vitamin ve mineral takviyelerinin ayrıca kullanılan ilaçlarla etkileşime girebileceğini de hatırlatan Zengi, "Bu nedenle özellikle yüksek doz ve uzun süreli kullanımlarda 'vitamin olduğu için güvenlidir' düşüncesinden kaçınılmalıdır" dedi.
Sık Hastalanmak Her Zaman Zayıf Bağışıklık Anlamına Gelmez
Ailelere özellikle "bağışıklık güçlendirici" olarak pazarlanan ürünlere karşı dikkatli olmalarını öneren Zengi, kreşe veya okula yeni başlayan çocukların sık enfeksiyon geçirmesinin her zaman bağışıklık sisteminin zayıf olduğu anlamına gelmediğini açıkladı. Çocukların okul ortamında çok sayıda farklı enfeksiyon etkeniyle karşılaştığını hatırlatan uzman, vitaminlerin sağlıklı yaşamın yerine geçen ürünler olmadığını, eksiklik varsa yerine konulmasının son derece önemli olduğunu ancak eksiklik bulunmayan bir çocukta gereksiz ve yüksek doz vitamin vermenin çocuğu daha sağlıklı yapmayacağını vurguladı. Zengi'nin bu konudaki özeti şöyle: "Çocuklarda vitamin kullanımında temel yaklaşım 'ne kadar çok, o kadar iyi' değil; 'gerektiğinde, doğru vitamin ve doğru doz' olmalıdır."
C Vitamini de Sınırsız Kullanılmamalı
Özellikle kış aylarında en çok tüketilen vitaminler arasında yer alan C vitaminine de ayrıca değinen Dr. Öğr. Üyesi Zengi, C vitamininin suda çözünen bir vitamin olduğunu ve fazla miktarın önemli bir bölümünün idrarla atıldığını hatırlattı; ancak bunun sınırsız miktarda kullanılabileceği anlamına gelmediğini de özellikle vurguladı. Yüksek doz C vitamininin mide-bağırsak sistemiyle ilgili şikâyetlere, karın ağrısı, bulantı ve ishale neden olabileceğini belirten uzman, bazı yatkın kişilerde yüksek miktarlarda ve uzun süreli kullanımın böbrek taşı riskini de artırabileceğini ifade etti. Yeterli sebze ve meyve tüketilen dengeli bir beslenme düzeninde rutin olarak yüksek doz C vitamini kullanılmasının çoğu zaman gerekli olmadığını da sözlerine ekledi.
Yağda Çözünen Vitaminlerde Özel Dikkat Şart
Ailelerin vitamin kullanımında nelere dikkat etmesi gerektiğini de ele alan Zengi, çocuğun yaşına uygun doz kullanılması ve aynı vitamini içeren farklı ürünlerin birlikte verilmemesi gerektiğini belirtti. Hem multivitamin hem de ayrıca D vitamini kullanan bir çocukta toplam alınan D vitamini miktarının farkında olmadan yüksek düzeylere çıkabileceğini örnek veren uzman, A, D, E ve K gibi yağda çözünen vitaminlerin vücutta depolanabildiğinden aşırı miktarlarda alınmalarının toksik etkilere yol açabileceğini hatırlattı. Bu nedenle uzun süreli ve yüksek doz vitamin kullanımının mutlaka hekim değerlendirmesiyle yapılması gerektiğini vurguladı. Zengi ayrıca vitamin ve mineral eksikliklerinin çocuklarda yalnızca büyümeyi değil bilişsel performansı da etkileyebileceğini belirtirken, her dikkat veya okul başarısı sorununu vitamin eksikliğine bağlamanın doğru olmadığını da ekledi. Demir eksikliği anemisinin halsizlik, çabuk yorulma ve konsantrasyon sorunlarıyla; B12 eksikliğinin anemi ve nörolojik bulgularla; D vitamini eksikliğinin kemik sağlığıyla, ciddi vakalarda küçük çocuklarda raşitizmle ilişkili olabileceğini aktardı. Folat ve B12 vitaminlerinin ise normal kan hücresi yapımı ve sinir sistemi için önem taşıdığını vurguladı. Çocukta belirgin halsizlik, iştahsızlık, büyüme-gelişme sorunu ya da okul performansında belirgin değişiklik varsa doğrudan vitamin başlanması yerine önce nedeninin araştırılması gerektiğini de sözlerine ekledi.
Ailelere Üç Temel Öneri: Önce Beslenme
Dr. Öğr. Üyesi Zengi, ailelere üç temel noktayı önerdiğini belirtti: "Önce beslenme, sonra gereksinimin değerlendirilmesi, gerekiyorsa uygun dozda takviye." Çocukların bağışıklığını desteklemek için yalnızca vitaminlere odaklanılmaması gerektiğini vurgulayan uzman, yeterli ve dengeli beslenme, düzenli uyku, yaşına uygun fiziksel aktivite, el hijyeni ve aşıların zamanında yapılmasının çocuk sağlığının temel bileşenleri olduğunu ifade etti. Bir vitamin veya mineral eksikliğinden şüpheleniliyorsa çocuk hekimi tarafından değerlendirilmesi ve gerekli görülürse uygun tetkiklerin yapılmasının daha doğru bir yaklaşım olduğunu da ekledi. Vitamin desteğinden önce sağlıklı beslenmenin ele alınması gerektiğini söyleyen Zengi, çocukların günlük beslenmesinde sebze ve meyveler, tam tahıllar, süt ve süt ürünleri, yumurta, et, balık, tavuk ve kuru baklagiller gibi farklı besin gruplarının dengeli biçimde yer almasının önemli olduğunu vurguladı. Paketlenmiş ve yüksek oranda işlenmiş gıdaların, şekerli içeceklerin ve şeker içeriği yüksek atıştırmalıkların günlük beslenmede mümkün olduğunca sınırlandırılmasını öneren uzman, okul için hazırlanabilecek sağlıklı bir beslenme çantasında tam tahıllı ekmekle hazırlanmış peynirli veya yumurtalı sandviç, yanında mevsim meyvesi ve ayran ya da yoğurt bulunabileceğini; alternatif olarak yoğurt, meyve ve çocuğun yaşına uygun miktarda kuruyemiş tercih edilebileceğini belirtti. İçecek olarak ise öncelikli tercihin su olduğunu hatırlattı.
Sıkça Sorulan Sorular
Sağlıklı beslenen bir çocuğa vitamin takviyesi vermek gerekli midir?
Dr. Öğr. Üyesi Şenay Pir Zengi'ye göre sağlıklı ve dengeli beslenen bir çocuğun her vitamin ve minerali takviye olarak alması gerekmiyor. Vitamin desteği, çocuğun yaşı, beslenme özellikleri, büyüme ve gelişmesi ile mevcut hastalıkları değerlendirilerek verilmeli.
Aşırı D vitamini kullanımı çocuklarda hangi sorunlara yol açabilir?
Uzman, aşırı D vitamini kullanımının kandaki kalsiyum düzeyinin yükselmesine; bulantı, kusma, aşırı susama, sık idrara çıkma ve böbrek sorunlarına neden olabileceğini belirtti.
Çocuğun sık hastalanması bağışıklık sisteminin zayıf olduğuna işaret eder mi?
Dr. Öğr. Üyesi Zengi, özellikle kreşe veya okula yeni başlayan çocuklarda sık enfeksiyon geçirmenin her zaman bağışıklık sisteminin zayıf olduğu anlamına gelmediğini vurguladı. Çocuklar okul ortamında çok sayıda farklı enfeksiyon etkeniyle karşılaşıyor.
Yüksek doz C vitamini çocuklara zararlı olabilir mi?
Evet. Uzman, yüksek doz C vitamininin karın ağrısı, bulantı ve ishale neden olabileceğini; bazı yatkın kişilerde uzun süreli yüksek doz kullanımın böbrek taşı riskini de artırabileceğini ifade etti. Yeterli sebze ve meyve tüketilen dengeli bir beslenmede rutin yüksek doz C vitamini kullanımı çoğu zaman gerekli değil.
Aileler çocuklarına vitamin vermeden önce nasıl bir yol izlemeli?
Dr. Öğr. Üyesi Zengi'nin önerisi şu üç adım üzerine kurulu: Önce beslenmeyi düzenlemek, ardından gerçekten bir eksiklik olup olmadığını değerlendirmek, gerekiyorsa uygun dozda takviye vermek. Şüphe durumunda çocuk hekimine başvurulması ve gerekli görülürse uygun tetkiklerin yaptırılması öneriliyor.
