İklim değişikliğinin tarım üzerindeki yıkıcı etkilerine karşı küresel ölçekte önlemler alınırken, Türkiye de bu süreçte stratejik bir adım atıyor. Enerji Bakanlığı'na bağlı Türkiye Enerji, Nükleer ve Maden Araştırma Kurumu (TENMAK) ile Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi (RTEÜ), Rize mandalinası üzerinde mutasyon ıslahı ve biyoteknolojik çalışmalar yürütmek üzere iş birliğine gitti. Avrupa Birliği projesi kapsamında başlatılan bu çalışmaların nihai hedefi, olası küresel afet senaryolarında dünyaya C vitamini kaynağı sağlayabilecek, iklime dayanıklı bir mandalina çeşidi geliştirmek.
On Yıllık Çalışmanın Ürünü: Rize Mandalinası
RTEÜ Ziraat Fakültesi öğretim üyesi Prof. Dr. Keziban Yazıcı, Rize mandalinasını geliştirmeye yönelik çalışmaların 10 yıl önce başladığını belirtiyor. Bu süreçte araştırmacılar, Rize'de Çaykur'a ait Atatürk Çay ve Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü bünyesinde 9 farklı mandalina çeşidinin fidanlarını barındıran bir gen havuzu oluşturdu. Söz konusu gen havuzu, bölgeye özgü genetik materyalin korunması ve bilimsel çalışmalara temel oluşturması bakımından kritik bir işlev üstleniyor.
Satsuma'nın Gölgesinde Yükselen Bir Çeşit
Türkiye'nin mandalina ihracatına bakıldığında, Satsuma mandalinasının en fazla ihraç edilen tür olduğu görülüyor. Prof. Dr. Yazıcı, bu tablonun farkında olduklarını ve Rize mandalinasının üretim potansiyelini ortaya koymak için somut adımlar attıklarını vurguluyor. Bu doğrultuda Rize mandalinasının Antalya'da denenerek üretime geçirilmesine yönelik bir çalışma başlatıldı. Böylece çeşidin farklı iklim koşullarındaki performansı da test edilmiş olacak.
Sezon Uzatma Hedefi ve TAGEM İş Birliği
Yürütülen proje yalnızca dayanıklı bir çeşit geliştirmekle sınırlı değil. Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü (TAGEM) ile ortaklaşa sürdürülen çalışmalar kapsamında mandalina sezonunun uzatılması da planlanıyor. Bu hedef, hem üretici gelirlerinin istikrara kavuşturulması hem de tüketicilere daha uzun süre taze ürün sunulması açısından önem taşıyor.
Kuzey Kutbu'ndaki Gen Bankalarından İlham
Prof. Dr. Yazıcı, projenin küresel bağlamını da şu sözlerle ortaya koyuyor: "Dünya herhangi bir afette kaybolmasın diye Kuzey Kutbu'nda tohum gen bankaları oluşturuluyor. Dünya bu şekilde bir hareketlilik yaşarken bizler de bölgemizdeki ürünlere sahip çıkmalıyız. Bu kapsamda Rize mandalinası dünyanın iklim değişikliğine dayanıklılıkta oluşturacağı stratejinin baş aktörüdür." Nitekim iklim krizine karşı küresel bir sigorta niteliği taşıyan Kuzey Kutbu tohum gen bankaları, dünyanın dört bir yanından tarım bitkilerinin genetik materyalini muhafaza etmeye devam ediyor. Türkiye'nin bu süreçte kendi bölgesel ürünlerini koruma ve geliştirme çabası, söz konusu küresel hareketle örtüşüyor.
TENMAK ve RTEÜ'nün Rolü
Çalışmanın kurumsal ayağında Enerji Bakanlığı'na bağlı TENMAK'ın yer alması dikkat çekici. Nükleer ve maden araştırmalarıyla tanınan kurumun biyoteknoloji alanındaki bu projeye ortak olması, Türkiye'nin tarımsal Ar-Ge kapasitesini farklı uzmanlık alanlarını bir araya getirerek güçlendirme yöneliminin bir yansıması olarak değerlendirilebilir. RTEÜ Ziraat Fakültesi'nin bölgesel birikimi ile TENMAK'ın teknik altyapısının birleşimi, projeye hem akademik hem de kurumsal bir derinlik kazandırıyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Rize mandalinası projesi hangi kurumlar tarafından yürütülüyor?
Proje, Enerji Bakanlığı'na bağlı Türkiye Enerji, Nükleer ve Maden Araştırma Kurumu (TENMAK) ile Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi (RTEÜ) tarafından ortaklaşa yürütülüyor. Ayrıca TAGEM ile de iş birliği yapılıyor.
Rize mandalinası için oluşturulan gen havuzunda kaç çeşit bulunuyor?
Rize'de Çaykur'a ait Atatürk Çay ve Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü'nde oluşturulan gen havuzunda 9 farklı mandalina çeşidinin fidanları yer alıyor.
Bu proje hangi finansman çerçevesinde hayata geçiriliyor?
RTEÜ ve TENMAK'ın iklim değişikliğine dayanıklı mandalina geliştirme çalışmaları, bir Avrupa Birliği projesi kapsamında başlatıldı.
Türkiye'nin en fazla ihraç ettiği mandalina türü hangisi?
Prof. Dr. Keziban Yazıcı'nın aktardığı bilgiye göre Satsuma mandalinası, Türkiye'nin en fazla ihraç ettiği mandalina türü konumunda bulunuyor.
Proje kapsamında Rize mandalinasıyla ilgili başka hangi hedefler belirlendi?
Proje kapsamında Rize mandalinasının Antalya'da denenerek üretime geçirilmesi planlanıyor. Bunun yanı sıra TAGEM iş birliğiyle mandalina sezonunun uzatılması da hedefler arasında yer alıyor.
