Genç kalmak ve yaşlanmayı yavaşlatmak artık yalnızca bireysel bir istek değil; güzellik endüstrisinden uzun yaşam teknolojilerine uzanan dev bir sektörün de temel vaadi haline geldi. Yaşam süresini uzatmayı hedefleyen longevity programları giderek daha fazla gündem oluştururken, bu imkânlara kimlerin erişebildiği sorusu da giderek daha kritik bir hal alıyor. Akdeniz Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Gerontoloji Bölüm Başkanı Prof. Dr. Nilüfer Korkmaz Yaylagül, uzun yaşam teknolojilerine erişimin oldukça sınırlı olduğuna dikkat çekerek sağlıklı yaşamın bir ayrıcalık değil, herkesin erişebilmesi gereken bir hak olduğunu vurguladı.
Yaşlı Kimdir? Tek Bir Tanım Yok
Yaşlılığın ne anlama geldiği sorusu, göründüğünden çok daha karmaşık bir zemine oturuyor. Prof. Dr. Yaylagül, "Tek bir yaşlı tanımı yok; kronolojik, biyolojik ve sosyal yaşlılık tanımları var" diyerek konuyu açıklıyor. Kronolojik yaş, takvim üzerindeki sayıyı ifade ederken; biyolojik yaş, organ ve dokulardaki fonksiyonel değişimi; sosyal yaş ise toplumsal rol ve statü değişimini karşılıyor.
Birleşmiş Milletler ve Dünya Sağlık Örgütü, 60 veya 65 yaş ve üzerini yaşlı olarak sınıflandırıyor. Bu sınıflandırma, kronolojik yaşın ölçülebilir olması nedeniyle hem bilimsel hem de yönetsel açıdan işlevsel kabul ediliyor. Ancak bölgesel farklılıklar da göz ardı edilemiyor: Ortalama yaşam süresinin çok yüksek olduğu Japonya gibi ülkelerde 60 yaşın yaşlılık eşiği olarak geçerli sayılması artık mümkün görünmüyor.
Yaşlılık kavramının içinde barındırdığı "üçüncü yaş" ve "dördüncü yaş" ayrımı da dikkat çekiyor. Üçüncü yaş; bireyin aktif yaşayabildiği, yeni şeyler öğrenebildiği ya da üretime katılmaya devam ettiği emeklilik sonrası dönemi tanımlarken, dördüncü yaş bireyin bağımlı olmaya başladığı ve bakım ihtiyacının arttığı daha ileri yaşları ifade ediyor. Yaylagül ayrıca "yaşlı" ifadesinin bağımlılık ve hastalık gibi edilgen çağrışımlar taşıdığına dair tartışmalara da değinerek, bu ifadeden kaçınmak yerine yaşlılığa ilişkin olumsuz toplumsal algıların değiştirilmesi gerektiğini savunuyor.
Yaşlılık Bir Hastalık mı? Bilim İkiye Bölünmüş Durumda
Son yıllarda yaşlılığın "tedavi edilebilir bir durum" olarak ele alınmaya başlaması, bilim dünyasında da tartışmalı bir zemin oluşturuyor. Geroscience adıyla bilinen yaklaşım, yaşlanmanın biyolojik belirtilerine —epigenetik değişimler, inflamasyon, hücresel yaşlanma gibi— müdahale edilerek yaşa bağlı kronik hastalıkların ertelenebileceğini öne sürüyor. Öte yanda ise evrimsel biyologlar, yaşlanmanın bir hastalık değil doğal bir süreç olduğunu savunuyor; yaşlanma karşıtı müdahalelerin önemini kabul etmekle birlikte, yaşlanmanın kavramsal olarak hastalıkla eşitlenmesinin bilimsel temelden yoksun olduğunu belirtiyorlar.
Gerontologlar ise bu tartışmada farklı bir tutum sergiliyor. Yaylagül, "Yaşlanmayı bir hastalık olarak görmüyoruz; canlılığın doğal bir sonucu olarak görüyoruz. Ancak biyogerontoloji, kronik hastalıkların önlenmesine yönelik çabaları elbette önemli buluyor" diyor.
Türkiye Hızla Yaşlanıyor: TÜİK Rakamları Tabloyu Ortaya Koyuyor
Tüm dünya, artan ömür uzunluğuna bağlı olarak köklü bir demografik dönüşümle yüz yüze. Doğum ve ölüm oranlarının azalması, nüfus içindeki yaşlı oranını giderek yükseltiyor. Bu durum yalnızca sayısal bir değişim değil; sağlık, bakım, sosyal güvenlik, aile yapıları, konut politikaları ve bireysel yaşam tarzlarını derinden etkileyen kapsamlı bir toplumsal olgu.
Türkiye de bu dönüşümden payını alıyor. TÜİK verilerine göre 2025 itibarıyla Türkiye'de 65 yaş üstü nüfus, toplam nüfusun yüzde 11,1'ini oluşturuyor. Bu oranın 2100 yılında yüzde 33,6'ya ulaşması öngörülüyor. Yaylagül, Türkiye'nin artık "çok yaşlı bir toplum" olarak nitelendirilebileceğini ve bu demografik dönüşüme hazırlıklı olunması gerektiğini vurguluyor.
Gençlik Kültürü Nasıl Bir Zorunluluğa Dönüştü?
Tarihsel süreçte gençlik her zaman değer görmüş; ancak geleneksel toplumlarda yaşlılar, mülkiyetin ve tecrübenin taşıyıcıları olarak toplumsal bir konuma sahip olmuş. Meta üretimine dayalı kapitalist toplumlarda ise işgücünün temel kaynağı gençler olduğundan, yaşlılar üretim dışı alanda kalarak değersizleşiyor. Gençlik; üretkenlik, güzellik, başarı ve dinamizm gibi kavramlarla özdeşleşirken, yaşlılık bağımlılık, hastalık ve çirkinlik gibi olumsuz nitelemelerle anılıyor.
Bu tablo, longevity endüstrisinin neden bu denli hızlı büyüdüğünü de açıklıyor. Yaylagül'e göre gençlik kültürü, her şeyin metalaştığı kapitalist toplumlarda artık alınıp satılabilen bir ürüne dönüşmüş ve endüstrileşmiş durumda. Popüler kültür ile longevity endüstrisi birbirini besleyerek medya aracılığıyla yayılıyor. Bilimsel çalışmalar umut verici sonuçlar ortaya koysa da bu alandaki çalışmalar, popülerleşen her şey gibi ticarileşmeye açık; dolayısıyla kâr getiren bir ekonomik alana dönüşmüş durumda.
Kadınlar bu tabloda ayrıca öne çıkan bir grubu oluşturuyor. Yaylagül, günümüz ataerkil toplumlarında kadın bedeninin genç ve dinamik olduğu sürece değerli, istihdam edilebilir ve "presentable" görüldüğünü belirtiyor. Gençlik kültürünün bu denli içselleştirilmesi sonucunda kadınlar için küçük kırışıklıklar bile müdahale gerektiren sorunlar olarak algılanıyor ve anti-aging müdahaleler başlı başına bir sektör haline geliyor.
Longevity'e Erişim Sınırlı, Eşitsizlik Katlanarak Büyüyor
Longevity programlarına ve müdahalelerine erişim şu an için oldukça sınırlı ve doğrudan ekonomik sermayeyle ilişkili. Yaylagül, halk sağlığı savunucusu kimliğiyle sağlıklı yaşamın her şeyden önce bir yaşam hakkı olduğunu ve toplumun her bireyine ulaşabilecek olanakları kapsaması gerektiğini savunuyor. Pahalı longevity teknolojilerinin sağlıklı yaşam vadetmekten çok uzun yaşam endüstrisinin kâr mantığına dayandığını da ayrıca vurguluyor.
Yaşlılık ve ekonomik eşitsizlik bir araya geldiğinde ortaya "double jeopardy" yani çifte risk tablosu çıkıyor. TÜİK verilerine göre Türkiye'de 2025 itibarıyla yaşlı nüfusun yüzde 22,8'i yoksulluk veya sosyal dışlanma riski altında bulunuyor; bu oran yaşlı kadınlarda yüzde 23,6'ya yükseliyor. Yaylagül bu tabloyu şöyle özetliyor: "Sınıflı toplumların kendi ekonomik ve sosyal eşitsizlikleri var. Buna yaşlılık eşlik ettiğinde bu eşitsizlik katlanarak devam ediyor. Yoksulluk riski varsa yaşlılık bu riski daha da artırıyor. Yaşlılıkta gelir düşüyor, sağlık ve bakım ihtiyaçları artıyor, birey iş piyasasından uzaklaşıyor."
Yaş ayrımcılığı olarak tanımlanan "ageism" de bu eşitsizliği derinleştiren bir etken olarak öne çıkıyor. Gençliğin yüceltilmesi ve yaşlılığın olumsuz algılanması, insanlara yalnızca yaşları nedeniyle farklı davranılmasına ve dışlanmasına zemin hazırlıyor. Yaylagül, bu durumun toplumsallaştığında yaşlılara insanca davranılmasını ve toplum içinde saygın biçimde yaşamalarını tehlikeye attığını belirtiyor. Yaşlanma literatüründe bile "başarılı yaşlanma" veya "aktif yaşlanma" gibi kavramların, bu ölçütleri karşılamayanları dışladığı gerekçesiyle tartışma konusu olduğuna dikkat çekiyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Longevity programlarına kimler erişebiliyor?
Akdeniz Üniversitesi Gerontoloji Bölüm Başkanı Prof. Dr. Nilüfer Korkmaz Yaylagül'e göre longevity programları ve müdahalelerine erişim şu an için oldukça sınırlı ve doğrudan ekonomik sermayeyle ilişkili. Bu durum, söz konusu teknolojilerin toplumun geniş kesimlerine yayılmasını engelliyor.
Türkiye'de yaşlı nüfusun oranı nedir ve gelecekte nasıl değişmesi bekleniyor?
TÜİK verilerine göre Türkiye'de 65 yaş üstü nüfus 2025 itibarıyla toplam nüfusun yüzde 11,1'ini oluşturuyor. Bu oranın 2100 yılında yüzde 33,6'ya ulaşması öngörülüyor.
"Double jeopardy" (çifte risk) kavramı ne anlama geliyor?
Çifte risk, sınıflı toplumlardaki ekonomik ve sosyal eşitsizliklere yaşlılığın da eşlik etmesiyle bu eşitsizliğin katlanarak büyümesini ifade ediyor. Yoksulluk riski taşıyan bir birey için yaşlılık bu riski daha da artırıyor; çünkü yaşlılıkta gelir düşüyor, sağlık ve bakım ihtiyaçları artıyor ve birey iş piyasasından uzaklaşıyor.
Yaşlılık bir hastalık olarak kabul ediliyor mu?
Bilim dünyasında bu konuda görüş ayrılığı bulunuyor. Geroscience yaklaşımı yaşlanmayı tedavi edilebilir bir durum olarak ele alırken, evrimsel biyologlar yaşlanmanın doğal bir süreç olduğunu savunuyor. Gerontologlar ise yaşlanmayı bir hastalık olarak değil, canlılığın doğal bir sonucu olarak görüyor.
Türkiye'de yaşlı nüfusun yoksulluk riski ne düzeyde?
TÜİK verilerine göre Türkiye'de 2025 itibarıyla yaşlı nüfusun yüzde 22,8'i yoksulluk veya sosyal dışlanma riski altında bulunuyor. Bu oran yaşlı kadınlarda yüzde 23,6'ya yükseliyor.
