Arizona ekonomisi onlarca yıl boyunca pamuk, hayvancılık, narenciye, bakır ve iklim olarak bilinen "beş C" üzerine kuruluydu. Şimdi bu listeye altıncı bir C ekleniyor: chips, yani yarı iletken çipler. Greater Phoenix bölgesinde yükselen yeni fabrikalar, "Processor Parkway" ve "Transistor Terrace" gibi isimler taşıyan yolların boyunca sıralanıyor. Tesislerin hemen dışında ise bölgeye akın edecek işçileri bekleyen karma kullanımlı konut ve sanayi projeleri şekilleniyor.
Greater Phoenix Ekonomi Konseyi (GPEC) İş Geliştirme Kıdemli Başkan Yardımcısı Thomas Maynard, "Altıncı C olmalı" diyor. "Tarımsal alanları zaten kaybediyoruz... piyasamızı çeşitlendiriyoruz, böylece bir sonraki ekonomik gerilemeye karşı daha dirençli olabiliriz." Gerçekten de giderek sertleşen iklim, azalan su kaynakları nedeniyle çiftçi ve çobanları köşeye sıkıştırırken bu su kaynakları artık çip fabrikalarının iştahını gideriyor.
200 Milyar Dolarlık Yatırım ve "Amerika'nın Yarı İletken Merkezi" İddiası
Arizona, son beş yılda 200 milyar doları aşan yarı iletken yatırımı çekti; 75'ten fazla çip şirketi Greater Phoenix bölgesine yerleşti. Dünyanın en büyük çip üreticisi Taiwan Semiconductor Manufacturing Company (TSMC) ve Intel, yapay zeka yarışında ABD şirketlerinin ihtiyaç duyduğu yeni nesil çipleri burada üretmeyi planlıyor.
TSMC, 6,6 milyar dolara kadar CHIPS Yasası finansmanı alarak Phoenix'te altı yeni fab kurmayı hedefliyor. Tayvan'dan gerçekleştirilen bu genişleme, 165 milyar dolar değeriyle ABD tarihinin en büyük doğrudan yabancı yatırımı olarak kayıtlara geçiyor. Intel ise 7,86 milyar dolara kadar federal fon alarak Arizona'da iki yeni fabrika inşa etmek ve mevcut tesisini genişletmek için 32 milyar dolar harcıyor. Şirket, Chandler'daki Ocotillo kampüsünde bu yıl Panther Lake işlemcilerini üretmeye başladı. TSMC de Phoenix fabrikasında Nvidia'nın Blackwell yapay zeka GPU'larını üretmeye başladı.
Semicon West fuarı, 50 yılı aşkın süredir San Francisco Körfezi'nde düzenlendikten sonra bu yıl ilk kez Phoenix'te kapılarını açtı. Fuar, stand sayısında yüzde 45, katılımcı sayısında ise yüzde 60 artışla rekor kırdı. Arizona Valisi Katie Hobbs, "Hiçbir eyalet başarınızı desteklemek için bizden fazlasını yapmayacak" diyerek sektöre açık taahhütte bulundu.
İşler Var, Ama Kimin İçin?
Çip şirketlerinin bölgeye getireceği istihdam, en büyük satış argümanı olarak öne çıkıyor. Phoenix çevresindeki yarı iletken sektörü halihazırda 33.000'den fazla kişiye iş sağlıyor; bu rakamın 4.000'i 2020'den bu yana eklendi. Yarı İletken Sektörü Derneği, ABD'deki sektör istihdamının 2030'a kadar 115.000 kişi artmasını bekliyor.
Ancak tablonun karanlık bir yüzü de var. Intel, Temmuz ayında on binlerce çalışanını işten çıkacağını duyurdu. Eski Intel çalışanı Simon McGrath, "Yarı iletken şirketleri, işçileri henüz otomatikleştiremedikleri şeylerin utanç verici ve geçici bir yedeği olarak görüyor" diyor. Yerel işe alım konusundaki şüpheler de giderek derinleşiyor. Intel ve TSMC gibi şirketler, Asya'dan işçi getirmek için H-1B vizelerine başvuruyor. Geçen yılki haberlere göre TSMC'nin Arizona'daki 2.200 çalışanının yarısı Tayvan'dan geldi.
TSMC Arizona Halkla İlişkiler Direktörü Christine Dotts ise şirketin Arizona'da 3.000'den fazla kişi istihdam ettiğini ve ABD'de işe aldığı teknisyenlerin yüzde 90'ının Arizona kökenli olduğunu belirtiyor. Şirket, kariyer gelişimi açısından daha fazla fırsat sunan mühendis pozisyonlarında Arizona'lıların oranını açıklamadı.
Eski Intel çalışanı Jack, neredeyse on yıllık deneyiminin ardından iyimserliğini yitirdiğini söylüyor. Yurt dışından getirilen mühendislerle aynı işi yaptığını, ancak onlardan çok daha düşük ücret aldığını aktarıyor. ABD Çalışma Bakanlığı, Intel'i 2016-2017 yıllarında Hispanik ve Siyah çalışanlara Asyalı çalışanlardan daha az ücret ödeyerek eşit istihdam fırsatı sağlamamakla suçlamıştı. Şirket, 2019'da sistematik ücret ayrımcılığı iddialarını çözmek için 5 milyon dolar ödeyerek anlaşmaya vardı.
Kimyasal Tehlikeler ve Sonsuza Kadar Kalan Kirlilik
Çip fabrikaları aynı zamanda kimyasal tesislerdir. Motorola'nın eski Arizona tesisi, Phoenix merkezinden Sky Harbor Havalimanı'na uzanan 7 millik bir kirlilik alanı bıraktı. Yeraltı su kaynaklarına sızan bu kirlilik; bilinen ve olası kanserojen maddeler olan benzen, arsenik, kloroform ve kurşun içeriyor.
Günümüzde sektör, ısı ve korozyona direnci nedeniyle çip üretiminde PFAS olarak bilinen "kalıcı kimyasalları" kullanıyor. Bu maddeler, insan vücudunda ve çevrede uzun süre bozulmadan kaldıkları için bu adı aldı. En yaygın PFAS türlerine maruz kalmanın böbrek ve testis kanseri, gebelikte hipertansiyon ve preeklampsi ile yüksek kolesterol gibi sağlık risklerine yol açtığı belirlendi.
SEMI Başkanı ve CEO'su Ajit Manocha, Semicon West'teki açılış konuşmasında "PFAS olmadan kapanabiliriz" dedi. Sektör, federal ve yerel düzeyde olası yeni düzenlemelere karşı yarı iletken üretimi için muafiyet talep etmeye çalışıyor. Bu stratejiler, fuarın zemin katındaki "sürdürülebilirlik tiyatrosu" adıyla anılan alanda tartışıldı.
Mayıs 2024'te TSMC'nin Arizona tesisinde bir kamyon şoförü, sülfürik asit atığı taşırken meydana gelen "kontrolsüz basınç salımı" sonucu hayatını kaybetti. Eyalet düzenleyicileri, kazadan dolayı TSMC'ye 16.131 dolar para cezası kesti; ancak şirket, eyalet makamlarıyla uzlaşmaya vararak bu cezanın düşürülmesini sağladı.
Çöl Ortasında Su ve Enerji Krizi
Arizona'nın tamamı son aylarda en az orta düzeyde kuraklık yaşarken eyaletin yaklaşık yüzde 83'ü şiddetli kuraklık altında. Çip fabrikaları, yüzeyleri temizlemek ve hassas çipleri işlemek için "ultra saf" su gerektiriyor. 1.000 galon ultra saf su üretmek için 1.600 galona kadar belediye suyu kullanılabiliyor.
TSMC'nin Arizona'daki ilk fabrikası günde yaklaşık 4,75 milyon galon su tüketiyor; bu rakam 14.000'den fazla hanenin su kullanımına eşdeğer. Şirketin üç Phoenix fabrikasının birlikte günde 16,4 milyon galon su kullanması bekleniyor. TSMC şu anda Phoenix'te kullandığı suyun yüzde 65'ini geri dönüştürebiliyor ve 2028'e kadar bu oranı yüzde 90'a çıkarmak için yeni bir su geri kazanım tesisi inşa ediyor. Intel'in Arizona tesisleri ise 2024'te 3,1 milyar galon su çekti; bunun 2,4 milyarını yeniden kullanım için belediyeye iade etti.
Enerji cephesinde de tablo kaygı verici. SEMI Başkanı Manocha, "Yeterli enerjimiz var mı? Cevabım hayır" dedi. Phoenix'te toptan elektrik fiyatları 2020'deki megavat saat başına yaklaşık 16 dolardan bu yıl 21 dolara yükseldi. Doğal gaz, Arizona'nın en büyük elektrik kaynağı olmayı sürdürüyor; bu durum, şehrin giderek daha sıcak ve kurak bir ortama dönüşmesine katkıda bulunuyor.
Toplulukların Direnişi ve Kazanılan İlk Zafer
Semicon West'in düzenlendiği kongre merkezinin yalnızca bir mil ötesinde, emek ve çevre örgütlerinden oluşan Chips Communities United (CCU) koalisyonu "Çipin Karanlık Yüzü" adlı alternatif bir konferans düzenledi. 35.000 kişinin katıldığı ana fuara karşın bu etkinliğe 100'den az katılımcı geldi. CCU Koalisyon Direktörü Judith Barish, "Dünyanın en güçlü ve en yüksek sermayeli şirketlerine meydan okuyoruz; Golyat'ın başındaki pire gibiyiz" dedi.
Peoria'daki Vistancia sakinleri Kathy Bartelheim, Cheryl Orosco ve Bea Pfaff, Apple dahil birçok marka için çip test ve paketleme hizmeti sunan Amkor şirketinin mahalleye 7 milyar dolarlık tesis kurma planına karşı mücadele başlattı. Tesise yakın bir okul bulunması ve günde 2 milyon galon su tüketimi öngörülmesi sakinlerin en büyük kaygıları arasındaydı. Ağustos ayında Amkor, yoğun toplumsal baskı sonucunda tesisi konutlardan ve okullardan daha uzakta, daha geniş bir alana taşıyacağını açıkladı.
Kazanılan bu zafer, diğer bölgelerdeki mücadelelere de ilham verdi. Kuzey Phoenix'te TSMC tesisinin çevresindeki karma kullanımlı sanayi ve konut dönüşümüne karşı çıkan Stetson Valley sakinleri de sesini yükseltmeye devam ediyor. Orosco, benzer mücadele veren topluluklara seslenerek "Birbirinize sıkı tutunun, bir araya gelin ve vazgeçmeyin" diyor.
Öte yandan Trump yönetimi, Ağustos ayında Intel'de yüzde 10 hisse alacağını açıkladı. Bu adımla birlikte Biden döneminde CHIPS Yasası kapsamında işçi haklarına ilişkin bazı yükümlülükler de ortadan kalktı. Intel'in 2024'teki fon anlaşmasında yer alan sendika sözleşmelerine teşvik, çocuk bakım desteği, 6.000'den fazla yeni iş yaratma ve 65 milyon dolarlık işgücü geliştirme taahhütleri bu değişikliklerden etkilendi.
Sıkça Sorulan Sorular
Arizona'ya yarı iletken yatırımı için ne kadar para aktarıldı?
Arizona, son beş yılda 200 milyar doları aşan yarı iletken yatırımı çekti. Bu süreçte Greater Phoenix bölgesine 75'ten fazla çip şirketi yerleşti.
TSMC'nin Arizona fabrikaları ne kadar su tüketiyor?
TSMC'nin Arizona'daki ilk fabrikası günde yaklaşık 4,75 milyon galon su kullanıyor; bu rakam 14.000'den fazla hanenin tüketimine eşdeğer. Şirketin üç Phoenix fabrikasının birlikte günde 16,4 milyon galon su kullanması öngörülüyor.
Çip fabrikalarında hangi kimyasal tehlikeler öne çıkıyor?
Sektör, ısı ve korozyona direnci nedeniyle üretim sürecinin hemen her aşamasında PFAS adıyla bilinen kalıcı kimyasalları kullanıyor. Bu maddelere maruz kalmanın böbrek ve testis kanseri, gebelikte hipertansiyon ve yüksek kolesterol gibi sağlık sorunlarına yol açtığı belirlendi. Mayıs 2024'te TSMC'nin Arizona tesisinde bir kamyon şoförü, sülfürik asit atığı taşırken hayatını kaybetti.
Peoria sakinleri Amkor tesisine karşı mücadelede ne kazandı?
Peoria'nın Vistancia mahallesindeki sakinler, Amkor'un bölgede 7 milyar dolarlık çip paketleme tesisi kurma planına karşı çıktı. Ağustos ayında Amkor, yoğun toplumsal baskı sonucunda tesisi konutlardan ve okullardan daha uzakta, daha büyük bir alana taşıyacağını duyurdu.
Trump yönetiminin Intel ile ilgili kararı işçi haklarını nasıl etkiledi?
Trump yönetimi Ağustos ayında Intel'de yüzde 10 hisse alacağını açıkladı. Bu kararla birlikte Biden döneminde CHIPS Yasası kapsamında imzalanan fon anlaşmasındaki bazı işçi hakları yükümlülükleri geçersiz sayıldı. Söz konusu yükümlülükler arasında sendika sözleşmelerine teşvik, çocuk bakım desteği, 6.000'den fazla yeni iş yaratma ve 65 milyon dolarlık işgücü geliştirme taahhütleri yer alıyordu.
