Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında 7 Ağustos'ta Mekke'de imzalanan Mekke Ortak Savunma Anlaşması, onay sürecinin başlatılması amacıyla Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne sunuldu. Kanun teklifinin ilk durağı TBMM Dışişleri Komisyonu olacak. Anlaşma; Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Pakistan Başbakanı Muhammed Şahbaz Şerif ve Suudi Arabistan Veliaht Prensi ve Başbakanı Prens Muhammed bin Selman bin Abdulaziz Al Suud tarafından imzalanmıştı.
İletişim Başkanı Duran'dan İlk Değerlendirme
İletişim Başkanı Burhanettin Duran, sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada kanun teklifinin meclise sunulmasını önemli bir aşama olarak nitelendirdi. Duran, "Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında imzalanan Mekke Ortak Savunma Anlaşması'nın onaylanmasına ilişkin kanun teklifinin Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulması, üç kardeş ülke arasındaki stratejik iş birliğinin kurumsallaşması yolunda önemli bir aşamadır" dedi.
Duran açıklamasında stratejik ortaklığın hedeflerini de sıraladı: "Ülkelerimiz arasında geliştirilen bu stratejik ortaklık; kolektif caydırıcılığın güçlendirilmesini, savunma alanındaki ortak kabiliyetlerin artırılmasını ve bölgemizde güvenlik ve istikrarın korunmasını hedeflemektedir." Anlaşmayı "güvenliği ve dayanışmayı önceleyen ortak bir iradenin tezahürü" olarak tanımlayan Duran, TBMM'deki onay sürecinin üç ülke için hayırlı olmasını temenni ederek emeği geçen tüm partilere ve milletvekillerine teşekkür etti.
Kolektif Savunma ve Egemenlik Güvencesi: Maddeler 1-4
TRT'nin aktardığına göre anlaşmanın tam metni 16 maddeden oluşuyor. Birinci madde, tarafların birbirlerinin bağımsızlığını, egemenliğini, toprak bütünlüğünü ve uluslararası alanda tanınan sınırlarının ihlal edilemezliğini güvence altına almak için işbirliği yapacağını düzenliyor. Herhangi bir tarafın egemenliğinin tehdit edilmesi durumunda diğer tarafların bu tehdidi bertaraf etmek için gerekli tüm yöntemleri kullanacağı da bu madde kapsamında yer alıyor.
İkinci madde, ittifakın belkemiğini oluşturan kolektif savunma hükmünü içeriyor: Taraflardan birine yönelik dış kaynaklı silahlı saldırı, tüm taraflara yönelik bir saldırı sayılacak. Saldırıya uğrayan tarafa derhal yardım edilmesi öngörülüyor; bu yardımın kapsamı ve niteliği, BM Şartı'nın 51. maddesiyle tanınan meşru müdafaa hakkı çerçevesinde ve ihtiyacın objektif değerlendirmesinin ardından belirleniyor. Üçüncü madde savunma, savunma sanayii ve güvenlik alanlarındaki yakın işbirliğini ve silahlı kuvvetler arasındaki ilişkilerin geliştirilmesini düzenlerken dördüncü madde, uluslararası güvenlik konularında düzenli istişare ve ortak tehdit değerlendirmesi yapılmasını öngörüyor.
Terörle Mücadele, Ortak Tatbikat ve Savunma Sanayii: Maddeler 5-7
Beşinci madde terörizme karşı mücadeleyi kapsıyor. Taraflar, bölgesel ve uluslararası istikrarı olumsuz etkileyen terörizmin tüm biçimleriyle mücadelede operasyonel düzeyi de kapsayan mevcut işbirliğini güçlendirmeyi taahhüt ediyor. Altıncı madde ise barış ve savaş dönemlerini birlikte ele alıyor: Savunma kurumları arasında karşılıklı personel değişimi, ortak eğitim programları ve tatbikatlar ile silahlı kuvvetlerin birlikte çalışabilirliğinin artırılması hedefleniyor.
Yedinci madde savunma sanayiine odaklanıyor. Taraflar, karşılıklı mutabakat temelinde teknoloji paylaşımını, ortak teknoloji geliştirmeyi ve ortak üretimi destekleyecek. Madde kapsamındaki işbirliği alanları şöyle sıralanıyor: savunma alanında ortak üretimin teşvik edilmesi; uzmanlık gerektiren teknolojilerde ortak Ar-Ge projeleri ile savunma inovasyonunun hayata geçirilmesi; tarafların topraklarında uzmanlar aracılığıyla insan kaynağının yetiştirilmesi ve askeri sanayinin desteklenmesi; savunma sanayii ile Ar-Ge alanlarında uzmanlık ve edinilen derslerin paylaşılması; taraflarca karşılıklı mutabakata varılacak diğer işbirliği alanları.
Stratejik Komite, Sekretarya ve Kurumsal Yapı: Madde 8
Anlaşmanın en kapsamlı maddesi olan sekizinci madde, kurumsal çerçeveyi belirliyor. Çekirdek taraflar, dışişleri bakanları, savunma bakanları ve genelkurmay başkanlarından oluşan bir "Stratejik Siyasi ve Savunma Komitesi" kuracak. Bu komite, taraflar arasında dönüşümlü ev sahipliğiyle yılda iki kez toplanacak; tarafların liderleri ise gerekli görüldüğünde yılda bir kez bir araya gelebilecek. Komite gerektiğinde alt komiteler de kurabilecek.
Anlaşmanın uygulanmasına yönelik ihtiyaç duyulması halinde taraflar arasında ek anlaşmalar veya protokoller müzakere edilebilecek. Komite ayrıca çekirdek tarafların oydaşmasıyla yeni tarafların katılımına ilişkin usul ve esasları belirleme yetkisine sahip olacak. Komiteye hizmet vermek üzere merkezi Suudi Arabistan'da bulunan bir sekretarya kurulacak; sekretaryanın işleyişi ve teşkilat yapısı çekirdek taraflarca daha sonra kararlaştırılacak. Sekretaryaya, çekirdek taraflar arasında dönüşümlü olarak üç yıllık süre için görevlendirilecek bir genel sekreter başkanlık edecek. İlk genel sekreterin Pakistan İslam Cumhuriyeti vatandaşı olacağı anlaşmada açıkça belirtiliyor.
İstihbarat, Lojistik ve Gizlilik Hükümleri: Maddeler 9-13
Dokuzuncu madde istihbarat paylaşımını düzenliyor. Taraflar, bilgi güvenliği ve gizliliğe riayet ederek karşılıklı mutabakata varılan güvenli kanallar üzerinden istihbarat alışverişinde bulunacak. Onuncu madde lojistik desteği kapsıyor: Barışta, savaşta ve olağanüstü durumlarda silah, mühimmat, yakıt, yedek parça ve diğer teçhizat dahil olmak üzere karşılıklı lojistik destek sağlanacak; ancak bu yükümlülük lojistik hizmetlerin mevcudiyeti ve uyumluluğuna bağlı tutuluyor.
On birinci madde, anlaşmanın uluslararası hukuk ve tarafların iç hukuku çerçevesinde uygulanacağını ve gerektiğinde ilave yasal düzenlemeler önerileceğini belirtiyor. On ikinci madde, anlaşmanın tarafların daha önce imzaladığı uluslararası anlaşmalardan doğan hak ve yükümlülüklerini etkilemeyeceğini güvence altına alıyor. On üçüncü madde ise gizlilik esaslarını düzenliyor: Gizli bilgi ve belgeler taraflar dışındaki herhangi bir devlet, şirket ya da kişiyle paylaşılamayacak; bu belgelere erişim "bilmesi gereken" prensibiyle ve yalnızca uygun güvenlik yetkisine sahip kişilerle sınırlı tutulacak.
Anlaşmazlık Çözümü, Değişiklik ve Yürürlük: Maddeler 14-16
On dördüncü madde, anlaşmanın yorumundan veya uygulanmasından doğabilecek anlaşmazlıkların taraflar arasında istişareler ve görüşmeler yoluyla dostane biçimde çözüleceğini öngörüyor. On beşinci madde anlaşmanın değiştirilebilmesini çekirdek taraflar arasındaki istişare ve oybirliği koşuluna bağlıyor. Son madde olan on altıncı madde ise yürürlük tarihini belirliyor: Anlaşma, her tarafın kendi iç onay prosedürlerini tamamlamasının ardından son onay belgesinin Stratejik Siyasi ve Savunma Komitesi Sekretaryasına teslim edildiği tarihte yürürlüğe girecek. Türkiye'deki bu süreç, kanun teklifinin TBMM Dışişleri Komisyonu'nda ele alınmasıyla başlıyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Mekke Ortak Savunma Anlaşması ne zaman ve nerede imzalandı?
Anlaşma, 7 Ağustos'ta Mekke'de Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Pakistan Başbakanı Muhammed Şahbaz Şerif ve Suudi Arabistan Veliaht Prensi ve Başbakanı Prens Muhammed bin Selman bin Abdulaziz Al Suud tarafından imzalandı.
Anlaşma TBMM'de hangi aşamalardan geçecek?
Kanun teklifi önce TBMM Dışişleri Komisyonu'na gönderilecek. Anlaşmanın yürürlüğe girebilmesi için her tarafın kendi iç onay prosedürlerini tamamlaması ve son onay belgesinin Sekretaryaya teslim edilmesi gerekiyor.
Anlaşmanın kolektif savunma hükmü nasıl işliyor?
İkinci maddeye göre taraflardan birine yönelik dış kaynaklı silahlı saldırı, tüm taraflara yönelik bir saldırı olarak kabul ediliyor. Saldırıya uğrayan tarafa derhal yardım edilmesi öngörülüyor; yardımın kapsamı ve niteliği BM Şartı'nın 51. maddesi çerçevesinde ve ihtiyacın objektif değerlendirmesinin ardından belirleniyor.
Stratejik Siyasi ve Savunma Komitesi kimlerden oluşuyor ve ne sıklıkla toplanacak?
Komite, tarafların dışişleri bakanları, savunma bakanları ve genelkurmay başkanlarından oluşuyor. Dönüşümlü ev sahipliğiyle yılda iki kez toplanması planlanıyor; tarafların liderleri ise gerekli görüldüğünde yılda bir kez bir araya gelebilecek.
Anlaşmanın sekretaryası nerede kurulacak ve ilk genel sekreter hangi ülkeden olacak?
Sekretaryanın merkezi Suudi Arabistan Krallığı'nda bulunacak. Sekretaryaya çekirdek taraflar arasında dönüşümlü olarak üç yıllık süre için genel sekreter atanacak; anlaşmaya göre ilk genel sekreter Pakistan İslam Cumhuriyeti vatandaşı olacak.
