Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK), Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) piyasasının ve İşlem Kayıt Sistemi'nin nasıl işleyeceğini belirleyen kapsamlı bir düzenleme hayata geçirdi. Sera gazı emisyonlarının piyasa temelli bir mekanizmayla azaltılmasını teşvik etmek amacıyla hazırlanan düzenleme, tahsisatların dağıtımından alım satım kurallarına, teminat mekanizmalarından uzlaştırma süreçlerine kadar geniş bir çerçeve çiziyor.
Emisyon Ticaret Sistemi Nedir?
Emisyon Ticaret Sistemi, sera gazı emisyonları için belirlenen bir üst sınır çerçevesinde tahsisatların ticaretine imkân sağlayan piyasa temelli bir mekanizma olarak tanımlanıyor. Sistemin temel mantığı şu şekilde işliyor: Emisyon tahsisatları önce birincil piyasada ihale yöntemiyle dağıtılıyor, ardından bu tahsisatlar ikincil piyasada alım satım işlemlerine konu edilebiliyor. Böylece emisyon azaltımı için ekonomik bir teşvik mekanizması oluşturulmuş oluyor.
Piyasanın organizasyonu bir piyasa işletmecisi tarafından üstlenilecek. İşlemlerin yürütülmesi ve kayıt altına alınması için elektronik altyapıdan yararlanılacak; bu yapı sistemin şeffaf ve izlenebilir biçimde çalışmasının zeminini oluşturuyor.
Spot Tahsisat Piyasası ve Teklif Verme Kuralları
Düzenleme kapsamında tahsisatların alınıp satılacağı bir spot tahsisat piyasası oluşturulacak. Piyasa katılımcılarının teklif verme süreçleri ve işlemlerin eşleştirilmesine yönelik kurallar bu düzenlemeyle ayrıntılı biçimde belirlendi. Katılımcıların piyasa işlemlerine ilişkin mali yükümlülüklerini karşılayabilmeleri için ise bir teminat mekanizması uygulamaya konulacak.
Teminat mekanizmasının işleyişi de düzenleme kapsamında ele alındı. Teminatların nasıl hesaplanacağı, hangi koşullarda kabul edileceği, ne zaman iade edileceği ve merkezi uzlaştırma kuruluşuyla yürütülecek işlemlerin nasıl şekilleneceği açıkça tanımlandı. Bu yapı, piyasanın güvenilir ve öngörülebilir bir zemin üzerinde çalışmasını sağlamayı amaçlıyor.
Uzlaştırma, Faturalama ve İtiraz Süreçleri
Piyasada gerçekleştirilen işlemlerin uzlaştırılması, faturaların düzenlenmesi ve ödemelerin yapılmasına ilişkin esaslar da düzenlemeyle çerçevelendi. Katılımcılara uzlaştırma bildirimleri ve faturalara itiraz hakkı tanındı; bu itirazların piyasa işletmecisi tarafından değerlendirilmesi öngörüldü. Böylece katılımcılar için hem şeffaflık hem de hukuki bir güvence zemini oluşturulmuş oluyor.
Piyasa Açılmadan Önce Sanal Uygulama Dönemi
Düzenlemenin dikkat çeken unsurlarından biri, piyasanın fiilen faaliyete geçmesinden önce bir sanal uygulama döneminin öngörülmüş olması. İşlem Kayıt Sistemi, birincil piyasa ve spot tahsisat piyasası faaliyete başlayıncaya kadar sanal uygulama gerçekleştirilecek. Bu süreçte katılımcılar için herhangi bir tahsisat teslimatı, faturalama veya ödeme yükümlülüğü doğmayacak.
Sanal uygulama, piyasa katılımcılarının sistemi gerçek bir mali risk üstlenmeden deneyimlemesine ve olası aksaklıkların önceden tespit edilmesine zemin hazırlıyor. Bunun yanı sıra düzenleme, 2025 yılı emisyonlarına ilişkin belirli koşullarda tamamlayıcı tahsisat fiyatı mekanizmasının uygulanabilmesini de öngörüyor.
Tahsisatlara Getirilen Kısıtlamalar
Düzenleme yalnızca piyasanın işleyişini değil, tahsisatların kullanım sınırlarını da belirliyor. Tahsisatların teminat sözleşmelerine konu edilmesi açıkça yasaklandı. Teslim yükümlülüğüne konu ücretsiz tahsisatlar için de belirli haciz sınırlamaları getirildi. Bu kısıtlamalar, tahsisatların asıl amacı olan emisyon yönetiminin dışına çıkmasının önüne geçmeyi hedefliyor.
Piyasa işletmecisinin verileri kamuoyuyla paylaşmasına, piyasa bozucu davranışların denetlenmesine ve katılımcıların bilgi ile belgelerinin saklanmasına ilişkin hükümler de düzenlemeyle güvence altına alındı. Yönetmelik, yayımı tarihinde yürürlüğe girecek; hükümlerinin uygulanması ise EPDK Başkanı tarafından yürütülecek.
Sıkça Sorulan Sorular
Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi'ni kim düzenledi?
Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi piyasasına ve İşlem Kayıt Sistemi'ne ilişkin usul ve esasları Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK) düzenledi.
Emisyon tahsisatları hangi piyasalarda işlem görecek?
Emisyon tahsisatları, birincil piyasada ihale yöntemiyle dağıtılacak; ikincil piyasada ise alım satım işlemlerine konu edilebilecek. Bunun yanı sıra tahsisatların spot tahsisat piyasasında da işlem görmesi öngörülüyor.
Sanal uygulama döneminde katılımcılar için mali yükümlülük doğacak mı?
Hayır. İşlem Kayıt Sistemi, birincil piyasa ve spot tahsisat piyasası faaliyete başlayıncaya kadar sürecek sanal uygulama kapsamında katılımcılar için herhangi bir tahsisat teslimatı, faturalama veya ödeme yükümlülüğü doğmayacak.
Tahsisatlar teminat sözleşmelerine konu edilebilir mi?
Hayır. Düzenlemeyle tahsisatların teminat sözleşmelerine konu edilmesi açıkça yasaklandı. Teslim yükümlülüğüne konu ücretsiz tahsisatlar için de belirli haciz sınırlamaları getirildi.
Yönetmelik ne zaman yürürlüğe girecek ve kim uygulayacak?
Yönetmeliğin yayımı tarihinde yürürlüğe girmesi öngörüldü. Hükümlerinin uygulanması ise EPDK Başkanı tarafından yürütülecek.
