Ukrayna, Karadeniz limanlarına ve ihracat güzergâhlarına yönelik saldırılar nedeniyle tarım ürünlerini dünya pazarlarına ulaştırmakta giderek daha fazla güçlük çekiyor. Deniz yolundaki aksamaları kara taşımacılığıyla aşmaya çalışan Kiev yönetimi, bu kez sınır kapılarında biriken kamyonların güvenliğini sağlamak için yeni bir düzenleme üzerinde çalışıyor. Polonya ve Slovakya ile yürütülen görüşmelerde, tahıl taşıyan araçların gümrük kontrollerinin Ukrayna sınırından alınarak Avrupa Birliği topraklarında yapılması seçeneği değerlendiriliyor. 23 Ekim'de gündeme gelen bu girişim, yalnızca sınır kapılarındaki bekleme süresini kısaltmayı değil, aynı zamanda saldırı tehdidi altındaki bölgelerde yoğunlaşan araç kuyruklarını dağıtmayı hedefliyor.
Rusya'nın İHA Saldırıları Sınır Güvenliğini Tehdit Ediyor
Rusya'nın insansız hava araçlarıyla sınır geçişlerini ve ulaşım altyapısını hedef alması, ihracat yükü taşıyan araçların beklediği bölgelerde ciddi bir güvenlik riski yaratıyor. Ukrayna yönetimi, gümrük kontrol noktalarının yerini değiştirerek hem araçların saldırılara açık alanlarda beklemesini azaltmayı hem de tarım ürünlerinin sevkiyatını aksatmadan sürdürmeyi amaçlıyor. Plana göre tahıl ve diğer tarım ürünlerini taşıyan kamyonlar, sınırda uzun süre kuyrukta beklemek yerine gümrük işlemlerini Polonya veya Slovakya'daki belirlenmiş alanlarda tamamlayabilecek. Ancak düzenlemenin hayata geçirilmesi için komşu ülkelerle ortak denetim, güvenlik ve gümrük usulleri konusunda mutabakat sağlanması gerekiyor.
Ukrayna'nın bu yaklaşımda örnek aldığı model, daha önce Moldova ile uyguladığı ortak sınır kontrolü düzenlemesi. Bununla birlikte yeni girişim henüz kesinleşmiş bir anlaşma ya da yürürlüğe girmiş bir gümrük kararı değil; görüşmelerin gündeminde olmaya devam ediyor. Planın sevkiyat kapasitesine ne ölçüde katkı sağlayacağı, uygulama alanları ve kontrol süreçleri netleştikten sonra ortaya çıkabilecek.
Eylül Verisi: İhracat Potansiyelinin Yarısına Ulaşılamadı
Ukrayna'nın tarım ürünleri ihracatı üzerindeki baskı, eylül ayı verilerine açıkça yansıdı. Ülke o ay toplam 2,4 milyon ton tarım ürünü ihraç edebildi; bu miktar ihtiyaç duyulan potansiyel ihracat hacminin yalnızca yüzde 46'sına karşılık geliyor. Söz konusu toplamın 1,4 milyon tonunu tahıllar, 444 bin tonunu yağlı tohumlar, 311 bin tonunu bitkisel yağlar ve 280 bin tonunu küspe oluşturdu.
Sevkiyatın hangi güzergâhlardan yapıldığı da limanlardaki aksamanın boyutunu gözler önüne seriyor. Eylül ayında tarım ürünleri ihracatının 1,3 milyon tonu Tuna limanlarından, 993 bin tonu demir yoluyla ve yaklaşık 120 bin tonu kara yoluyla gerçekleştirildi. Başka bir deyişle kara yolu taşımacılığı toplamın yalnızca yüzde 5'ini karşıladı. Bu oran, kamyonların gümrük işlemlerinin hızlandırılmasının önemli olmakla birlikte tek başına deniz taşımacılığındaki kapasite kaybını telafi etmesinin mümkün görünmediğini ortaya koyuyor.
Günlük 60 Milyon Euro İhracat Geliri Kaybı
Ukrayna'nın karşı karşıya olduğu sorun yalnızca taşınamayan tahıl miktarıyla sınırlı değil. İhracat altyapısına yönelik saldırıların ülkeye günlük yaklaşık 60 milyon euro ihracat geliri kaybettirdiği belirtiliyor. Bu rakam yalnızca tahıl satışlarından doğan kaybı değil, saldırılardan etkilenen daha geniş ihracat faaliyetlerini kapsıyor. Limanların, ticari gemilerin ve kara sınırlarının baskı altında kalması, tarımsal üretimin ülke ekonomisine sağlayabileceği döviz gelirini önemli ölçüde azaltıyor.
İhracatın yavaşlaması çiftçiler üzerinde de ağır bir yük oluşturuyor. Depolama alanlarının dolması, taşıma sürelerinin uzaması ve navlun giderlerinin yükselmesi, üreticilerin yeni ekim dönemi için ihtiyaç duyduğu finansmana erişimini zorlaştırabiliyor. Ukrayna yönetiminin alternatif sevkiyat yolları için Avrupa Birliği'nden mali destek talep etmesinin arkasında da bu maliyet sorunu yatıyor.
AB'den 1,1 Milyar Euro Destek Talebi
Ukrayna, alternatif güzergâhlarda ortaya çıkan ek lojistik maliyetlerin karşılanması için Avrupa Birliği'nden en az 1,1 milyar euro destek talep etti. Önerilen hesaplamada ton başına yaklaşık 50 euro ek taşıma maliyetinin telafi edilmesi öngörülüyor. Kiev yönetimi, böyle bir mekanizmanın yaklaşık 20 milyon ton ilave tarım ürününün dünya pazarlarına ulaştırılmasına katkı sağlayabileceğini değerlendiriyor.
Avrupa Birliği'nin 2022'den bu yana geliştirdiği dayanışma koridorları, Ukrayna'nın kara, demir yolu ve iç su yollarıyla ihracatını sürdürmesine destek oluyor. Avrupa Komisyonu'nun ekim ayında açıkladığı verilere göre Mayıs 2022'den itibaren bu koridorlardan yaklaşık 108 milyon ton Ukrayna tarım ürünü taşındı. Ancak alternatif güzergâhların taşıma maliyetleri ve kapasiteleri, Karadeniz limanlarının tam kapasite çalıştığı bir sistemle kıyaslanamaz düzeyde kalıyor.
Polonya ve Slovakya'daki Tarım Kısıtlamaları Müzakereyi Zorlaştırıyor
Yeni gümrük düzenlemesinin önünde yalnızca teknik engeller bulunmuyor. Polonya ve Slovakya, yerli üreticilerini koruma amacıyla Ukrayna'dan yapılan bazı tarım ürünü ithalatlarına sınırlama uyguluyor. Benzer kısıtlamaların Macaristan'da da mevcut olması, Ukrayna mallarının Avrupa pazarına girişi ile Avrupa üzerinden üçüncü ülkelere taşınması arasındaki ayrımı kritik bir mesele haline getiriyor.
Gümrük kontrollerinin AB topraklarına taşınması, Ukrayna tahılının bu ülkelerde serbestçe satılmasına otomatik olarak izin verileceği anlamına gelmiyor. Transit yüklerin denetlenmesi, mühürlenmesi ve varış noktalarının izlenmesi için ayrıca düzenleme yapılması gerekecek. Müzakerelerin sonucunu belirleyecek başlıca konulardan biri de güvenlik ihtiyacı ile üye ülkelerin tarım politikaları arasında kurulacak denge olacak.
Türkiye ve Küresel Tahıl Ticaretine Yansımaları
Ukrayna'nın tahıl sevkiyatında yaşadığı sorunlar, Karadeniz havzasındaki tarım ticaretinde önemli bir konumda bulunan Türkiye açısından da yakından izleniyor. Türkiye, buğday ithalatının bir bölümünü un, makarna ve diğer işlenmiş ürünlerin üretiminde kullanarak yeniden ihracat yapıyor. Mısır, yağlı tohumlar ve yem hammaddeleri gibi ürünlerde de Karadeniz bölgesindeki arz koşulları ve taşıma maliyetleri belirleyici bir etken olmaya devam ediyor.
Bununla birlikte Ukrayna'daki her ihracat aksamasının Türkiye'de ekmek veya un fiyatlarını doğrudan ve aynı oranda artıracağını söylemek doğru olmaz. Türkiye'nin yerli üretimi, farklı ülkelerden yaptığı ithalat, stok durumu ve uluslararası tahıl fiyatları bu denklemi birlikte şekillendiriyor. Ancak Ukrayna'dan sevkiyatın uzun süre kısıtlı kalması, alternatif tedarik arayışlarını artırarak taşıma maliyetleri ve bazı tarımsal hammaddelerin fiyatları üzerinde dolaylı baskı oluşturabilir.
Ukrayna, dünya tahıl ve bitkisel yağ ticaretinde önemli üreticiler arasında yer alıyor. Bu nedenle ülkenin ihracatındaki aksamalar yalnızca Avrupa'daki sınır kapılarıyla sınırlı bir lojistik sorun olarak değerlendirilmiyor. Özellikle Kuzey Afrika ve Orta Doğu'da ithal tahıla bağımlı ülkeler açısından teslimat sürelerinin uzaması ve taşıma giderlerinin artması ek maliyet doğurabiliyor. Kiev yönetiminin önceliği şu an mevcut ürünleri daha güvenli biçimde ihraç etmek ve gelecek üretim dönemine taşınabilecek stok birikimini sınırlamak olarak öne çıkıyor. Polonya ve Slovakya ile görüşmelerden çıkacak kararlar kara sınırlarındaki darboğazın ne ölçüde hafifletilebileceğini gösterecek; ancak kalıcı çözüm için Karadeniz limanlarının güvenli ve düzenli işleyişi belirleyici önemini koruyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Ukrayna neden gümrük kontrollerini Polonya ve Slovakya'ya taşımak istiyor?
Rusya'nın insansız hava araçlarıyla sınır geçişlerini ve ulaşım altyapısını hedef alması, ihracat yükü taşıyan araçların sınır bölgelerinde uzun kuyruklar oluşturduğu alanlarda güvenlik riskini artırıyor. Ukrayna yönetimi, gümrük kontrol noktalarını AB topraklarına taşıyarak hem araçların saldırılara açık bölgelerde bekleme süresini kısaltmayı hem de tarım ürünlerinin sevkiyatını sürdürmeyi hedefliyor.
Ukrayna'nın eylül ayındaki tarım ürünleri ihracatı ne kadar oldu?
Ukrayna eylül ayında toplam 2,4 milyon ton tarım ürünü ihraç edebildi. Bu miktar, ihtiyaç duyulan potansiyel ihracat hacminin yalnızca yüzde 46'sına karşılık geliyor. Toplamın 1,4 milyon tonunu tahıllar, 444 bin tonunu yağlı tohumlar, 311 bin tonunu bitkisel yağlar ve 280 bin tonunu küspe oluşturdu.
Ukrayna AB'den ne kadar finansal destek talep etti ve ne için?
Ukrayna, alternatif güzergâhlarda ortaya çıkan ek lojistik maliyetlerin karşılanması amacıyla Avrupa Birliği'nden en az 1,1 milyar euro destek talep etti. Hesaplamada ton başına yaklaşık 50 euro ek taşıma maliyetinin telafi edilmesi öngörülüyor; Kiev yönetimi bu mekanizmanın yaklaşık 20 milyon ton ilave tarım ürününün dünya pazarlarına ulaştırılmasına katkı sağlayabileceğini değerlendiriyor.
Polonya ve Slovakya'nın Ukrayna tarım ürünlerine uyguladığı kısıtlamalar bu planı nasıl etkiliyor?
Polonya ve Slovakya, yerli üreticilerini koruma amacıyla Ukrayna'dan yapılan bazı tarım ürünü ithalatlarına sınırlama uyguluyor. Gümrük kontrollerinin AB topraklarına taşınması, Ukrayna tahılının bu ülkelerde serbestçe satılmasına otomatik olarak izin verileceği anlamına gelmiyor. Transit yüklerin denetlenmesi, mühürlenmesi ve varış noktalarının izlenmesi için ayrıca düzenleme yapılması gerekecek.
Ukrayna'nın ihracat altyapısına yönelik saldırıların günlük maliyeti nedir?
İhracat altyapısına yönelik saldırıların Ukrayna'ya günlük yaklaşık 60 milyon euro ihracat geliri kaybettirdiği belirtiliyor. Bu tutar yalnızca tahıl satışlarından doğan kaybı değil, saldırılardan etkilenen daha geniş ihracat faaliyetlerini kapsıyor.
