Radyo Sputnik Haber Müdürü Fethi Yılmaz ve Haber Şefi Selin Yazıcı'nın sunduğu 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı Özel programı, hem tarihsel hem güncel boyutlarıyla cumhuriyeti mercek altına aldı. Gazeteci Banu Avar, tarihçi Ceren Sungur, besteci Tuluyhan Uğurlu ve Atatürkçü Düşünce Derneği (ADD) Başkanı Hüsnü Bozkurt'un konuk olduğu yayında; 29 Ekim'e giden süreçten Meclis tutanaklarına, cumhuriyetin sanata katkısından uluslararası ittifak tartışmalarına kadar geniş bir yelpazede konular ele alındı.
Cumhuriyet öncesi ve sonrasının rakamlarla farkı
Programın sunucularından Fethi Yılmaz, cumhuriyet öncesi ve sonrasına ilişkin çarpıcı veriler paylaştı. Yılmaz'a göre cumhuriyet öncesinde yapılan nüfus sayımlarında erkekler ve büyükbaş hayvanlar sayılırken kadınlar kapsam dışında bırakılıyordu. Kadınların nüfus sayımına ilk kez cumhuriyetle birlikte dahil edildiğini belirten Yılmaz, ekonomik büyüme rakamlarına da dikkat çekti: "1923-1938 yılları arasındaki 7,8'lik büyüme oranı hiçbir dönemde yakalanamadı." Demiryolu verilerini de aktaran Yılmaz, 1925'e kadar 3 bin 957 kilometre uzunluğundaki demiryolunun büyük bölümünün yabancıların elinde bulunduğunu, 1938'de ise 7 bin 148 kilometre demiryolunun kamulaştırıldığını vurguladı.
Banu Avar: 'Türk askeri emperyalizmin askeri olmak üzere planlanıyor'
Gazeteci Banu Avar, cumhuriyet değerlerinin unutulmaya çalışıldığını vurgulayarak sözlerine Hürriyet gazetesinin "Mehmetçik dışa açılıyor" başlığından hareketle Mekke İttifakı çerçevesinde Türk askerinin Yemen'e gönderilmesi ihtimaline tepki göstererek başladı. "Türk askerinin emperyalizmin askeri olması planlanıyor" diyen Avar, şair Atilla İlhan'ın Türkiye için kullandığı "Batı'nın deli gömleğinde" ifadesini hatırlatarak Mustafa Kemal Atatürk'ün bu gömleği yırtıp atanları bir araya getirerek liderlik ettiğini ve böylece bir Türk devriminin gerçekleştirildiğini söyledi.
Atatürk'ün vefatının ardından imzalanan Üçlü Anlaşma'ya da değinen Avar, "İngiltere ve Fransa ile hiç imzalanmaması gereken bir anlaşmaya imza attık. 1945'te Batı'nın ağlarından birinin içine girdik. 1949'da Amerika ile kültür anlaşması yapıldı ve Batı'nın ağının içine bulandık. Bizi biz yapan ve cumhuriyeti cumhuriyet yapan değerlerden uzaklaştık" diye konuştu. Mustafa Kemal'in dış politikasının Balkan Paktı, Sadabad Paktı ve Sovyetler ile dostluk anlaşmasından oluşan üç temel ayağa dayandığını hatırlatan Avar, "Yurdun dört bir tarafı korumaya alınmıştı. Bugün deli gömleğinde olmayan bir ülke yaratmak için ne yapılabilir diye düşünmek gerek" dedi.
ADD Başkanı Bozkurt: Kayseri'de uçak fabrikası, gıdada öz yeterlilik
ADD Başkanı Hüsnü Bozkurt, cumhuriyetin somut kazanımlarını sıralayarak cumhuriyetin ilanından yalnızca üç yıl sonra Kayseri'de TOMTAŞ Uçak Fabrikası'nın kurulduğunu hatırlattı. Bozkurt, "Türkiye, kendini doyurabilen yedi dünya ülkesinden biri oldu. Bütün bunları akılcılıkla, bilimle, ahlak ve liyakatla becerdi" dedi. Bu değerlerin bugün yitirildiğini öne süren Bozkurt, Yemen'e asker gönderilmesi tartışmasına da "1930 Meclis'inde Sadabad Paktı, Montrö Boğazlar Sözleşmesi görüşülüyor. Bugün ise Mekke İttifakı konuşuluyor" sözleriyle karşı çıktı.
Bozkurt ayrıca İsrail eski istihbarat şefi Ami Ayalon'un bir Amerikalı gazeteciye verdiği demeçte "İsrail'in güvenliği için İran'ın halledilmesi, bunun için de Türkiye'nin başında olduğu Sünni ittifakının kurulması gerektiğini" söylediği bilgisini de paylaştı.
Tarihçi Sungur: O gün Meclis olağan gündemle toplandı
Tarihçi Ceren Sungur, 29 Ekim 1923'te Meclis'te yaşananları birinci elden kaynaklara, yani Meclis tutanak zabıtlarına dayanarak aktardı. Sungur'a göre o gün Meclis'te Türkiye'nin gerçek ve gündelik sorunları da ele alındı. Tutanaklarda Yunus Nadi, Yahya Galip ve Vasıf Çınar gibi isimlerin konuşmalarında şu sözler öne çıkıyordu: "Biz 1920'de ilk meclisi açtığımızda zaten egemenliği millete vermiştik ve bütün bir milli mücadeleyi halkın seçmiş olduğu vekillerin oylarıyla yönettik. Dolayısıyla şekli hükümetimiz bizim zaten cumhuriyettir. Gelin bunun adını koyalım."
Sungur, o günkü Meclis'in olağanüstü bir gündemle toplanmadığını özellikle vurguladı: "Meclisin başka iki gündemi daha var. Örneğin biri emekli olmuş ya da görevden ayrılmak zorunda kalmış memurların çocuklarına yatılı okullarda biraz daha indirim yapılması da teklif ediliyor. Aynı gün tıp hekimlerinin doğu illerinde 2 yıl boyunca mecburi hizmet yapmasıyla ilgili bir teklif de geliyor Meclis'e." Bu tablo, cumhuriyetin ilanının dramatik bir kopuştan çok birikimli bir sürecin doğal sonucu olarak gerçekleştiğine işaret ediyor.
Besteci Uğurlu: Cumhuriyet konserlerinde heyecanın ne demek olduğunu hissediyorum
Programın son konuğu besteci Tuluyhan Uğurlu, 10 Kasım ve 29 Ekim konserlerinde yaşadığı duyguları içtenlikle anlattı. "Ben hiç heyecanlanan bir adam değilim. Fakat Cumhuriyetin veya 10 Kasım'larda vermiş olduğum konserlerde, Cumhuriyet konserlerinde, Atatürk konserlerinde ben heyecanın ne demek olduğunu hissediyorum" diyen Uğurlu, bu heyecanın kaynağını şöyle açıkladı: "Çünkü insanların sizden bir beklentisi var. Bu büyük bir beklenti. Aslında bir insanın pek de tartamayacağı bir beklenti. Millet şuuru olmanın beklentisi. Binlerce yıllık tarihin beklentisi. Dolayısıyla o tarihlerden ve Anadolu'nun binlerce yıllık gelmiş o gelenek görenek her şeyiyle oradan süzülmüş ve demokrasinin taçlanmış meşalesi olarak Atatürk'ün benliğinde bütünleşen bir şeyi anlattığınız için orada heyecanlanıyorsunuz tabii."
Sıkça Sorulan Sorular
Programda cumhuriyet öncesi nüfus sayımı hakkında hangi bilgi paylaşıldı?
Fethi Yılmaz, cumhuriyet öncesinde yapılan nüfus sayımlarında erkekler ve büyükbaş hayvanların sayıldığını ancak kadınların sayılmadığını belirtti. Kadınların nüfus sayımına ilk kez cumhuriyetle birlikte dahil edildiğini aktardı.
Tarihçi Ceren Sungur, 29 Ekim 1923'teki Meclis gündemine ilişkin ne söyledi?
Sungur, Meclis tutanak zabıtlarına dayanarak o günkü Meclis'in olağanüstü bir gündemle toplanmadığını vurguladı. Cumhuriyetin ilanının yanı sıra emekli memurların çocuklarına yatılı okullarda indirim yapılması ve tıp hekimlerinin doğu illerinde mecburi hizmet yapmasına ilişkin tekliflerin de o gün Meclis'e geldiğini aktardı.
ADD Başkanı Hüsnü Bozkurt, cumhuriyetin kazanımları hakkında neler söyledi?
Bozkurt, cumhuriyetin ilanından üç yıl sonra Kayseri'de TOMTAŞ Uçak Fabrikası'nın kurulduğunu ve Türkiye'nin kendini doyurabilen yedi dünya ülkesinden biri hâline geldiğini belirtti. Bu başarıların akılcılık, bilim, ahlak ve liyakatle elde edildiğini söyledi.
Banu Avar, Mustafa Kemal'in dış politikasının temel unsurları olarak hangi anlaşmaları saydı?
Avar, Mustafa Kemal'in dış politikasının üç ayağını Balkan Paktı, Sadabad Paktı ve Sovyetler ile yapılan dostluk anlaşması olarak sıraladı. Bu anlaşmalar sayesinde yurdun dört bir tarafının koruma altına alındığını vurguladı.
Besteci Tuluyhan Uğurlu, cumhuriyet konserlerindeki heyecanını nasıl tanımladı?
Uğurlu, kendini normalde heyecanlanmayan biri olarak tanımlamasına karşın Cumhuriyet ve 10 Kasım konserlerinde derin bir heyecan hissettiğini ifade etti. Bu heyecanın kaynağını, seyircinin millet şuuru ve binlerce yıllık tarihin beklentisini taşımasına bağladı.
