Türkiye'de motorinin litre fiyatı, 17 Eylül'de yapılan zamla birçok kentte ilk kez üç haneye çıktı ve 100 lirayı aştı. 18 Eylül'de yayımlanan sektör fiyatlarına göre motorin, İstanbul'un Avrupa yakasında 100,33 lira olurken Ankara ve İzmir'de istasyon fiyatları 101 liranın üzerine çıktı. Litresi 100 liradan hesaplandığında 50 litrelik bir deponun dolumu 5 bin liraya ulaşıyor. Bu rakam, 2026 net asgari ücretinin yaklaşık yüzde 18'ine karşılık geliyor.
En Çok Hangi Sektörler Etkilenecek?
Zamların doğrudan etkisinin öncelikle karayolu taşımacılığında görülmesi bekleniyor. TIR, kamyon, otobüs, minibüs, servis, taksi ve kurye işletmelerinde akaryakıt, başlıca değişken giderlerden birini oluşturuyor. Ücretleri tarifeyle belirlenen toplu taşıma ve servis işletmelerinin de zamdan etkileneceği değerlendiriliyor. Bunların yanı sıra inşaat, madencilik, küçük imalat ve jeneratör kullanan işletmeler hem makine çalıştırma hem de lojistik maliyeti üzerinden bu artıştan payını alıyor.
BBC Türkçe'ye konuşan uzmanlara göre motorin, kişisel araçların yanı sıra traktörlerde, kamyonlarda ve tırlarda kullanıldığı için fiyat artışı tarım ve nakliye maliyetlerini de doğrudan etkiliyor. Ürünler tarladan hale, depoya ve mağazaya gelene kadar birkaç kez taşınabiliyor; soğuk zincirde yakıta ek olarak elektrik maliyeti de oluşuyor.
Tarım ve Çiftçi Üzerindeki Baskı
Tarımda motorin yalnızca ürünün pazara taşınmasında değil; traktörle toprak hazırlama, ekim, ilaçlama ve hasada kadar tüm aşamalarda kullanılıyor. Bu nedenle pompadaki artış çiftçinin hesabına tek seferde değil, üretimin farklı aşamalarında ekleniyor. 1.000 litre motorin 100 liradan 100 bin liraya mal oluyor; litre fiyatındaki her 1 liralık artış bu faturaya bin lira ekliyor.
Türkiye Ziraat Odaları Birliği'ne (TZOB) göre fiyat artışlarının etkisi ürüne ve bölgeye göre değişiyor. Buğday ve arpa gibi geniş arazide yetiştirilen hububatlarda traktör uzun süre çalıştığı için daha çok motorin harcanıyor. Pamuk, mısır ve şeker pancarında ise ekim, ilaçlama, sulama ve hasat gibi çok sayıda makine işlemi gerektiğinden akaryakıt tüketimi daha da yüksek seyrediyor. TZOB Genel Başkanı Şemsi Bayraktar, ağustos ayında motorin fiyatının bir ayda yüzde 7, bir yılda ise yüzde 58'e yakın arttığını bildirdi. Aynı veriler gübre, yem, elektrik ve bitki koruma ürünlerinde de yıllık artış yaşandığını; çiftçinin yalnızca yakıttan kaynaklanmayan birleşik bir girdi maliyetiyle karşı karşıya olduğunu ortaya koyuyor.
Edirne Lalapaşa Ziraat Odası Başkanı Taner Öztürk, 16 Eylül'de yaptığı açıklamada son artışın çiftçinin motorini yoğun kullandığı döneme denk geldiğini vurguladı. Öztürk, bazı buğday üreticilerinin maliyetin altında satış yaptığını, buğday ve kanolada beklenen fiyatların alınamadığını da belirtti.
TMMOB: "Sorun Yalnızca Pompadaki Fiyat Değil"
TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası Başkanı Hasan Murat Kapıkıran, motorinin 100 lirayı aşmasının yalnızca yeni bir "psikolojik eşik" oluşturduğunu, çiftçinin üzerindeki maliyet baskısının ise uzun süredir devam ettiğini söylüyor. Kapıkıran'a göre bu yükseliş, tarımdaki daha geniş bir yapısal sorunun parçası. Gübre, tohum ve enerji gibi temel girdilerde ithalata bağımlılığın sürdüğünü belirten Kapıkıran, döviz kurundaki artışların çiftçinin maliyetine doğrudan yansıdığını ifade ediyor.
Kapıkıran, yeni tarımsal destekleme modelinde mazot ve gübre için daha önce ayrı verilen ödemelerin "temel destek" altında birleştirildiğini hatırlatıyor. Verdiği bilgiye göre dekar başına 310 liralık temel destek, hububatta uygulanan katsayıyla yaklaşık 400 liraya çıkıyor; bu tutar mevcut fiyatlarla yaklaşık dört litre motorin almaya yetiyor. Bir dekar hububat üretimi için yaklaşık sekiz-dokuz litre motorin kullanıldığını belirten Kapıkıran, desteğin mazot giderinin ancak yarısını karşılayabildiğini savunuyor: "Başlangıçta mazot ve gübre maliyetinin en azından bir bölümünü karşılaması beklenen destek, şimdi yalnızca mazotun yaklaşık yarısına yetiyor. Gübreye ayrılabilecek bir tutar kalmıyor."
Kapıkıran, yeterli finansmana ulaşamayan üreticilerin fide, gübre ve motorini tedarikçilerden vadeli almaya yöneldiğini de anlatıyor. Bu sistemde çiftçi girdileri üretim döneminde alıp borcunu hasattan sonra ödemeyi taahhüt ediyor. Ancak verim düşük kaldığında ya da ürün beklenen fiyattan satılamadığında borçlar ödenemiyor; bu durum bazı üreticiler için haciz, arazinin elden çıkarılması veya üretimden tamamen çekilme riskini beraberinde getiriyor.
Hükümetin Tutumu ve Eşel Mobil Uygulaması
Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, 16 Eylül'de katıldığı bir televizyon yayınında eşel mobil uygulamasının motorinde yıl sonuna kadar kısmen sürdürüleceğini, 2027 yılında ise devam etmeyeceğini açıkladı. "Eşel mobil sonuna kadar mazotta devam ediyor çünkü mazot rekabet gücünde önemli bir faktördür; taşımacılıkta, tarımda önemlidir" diyen Şimşek, "Avrupa'da bir litre mazot 150 liranın altında değil. Bizde 100 lira civarı. Biz gerçekten vergiden feragat ettik" ifadelerini kullandı.
Ancak Avrupa Komisyonu'nun 14 Eylül fiyatlarını içeren haftalık petrol bülteninde, Avrupa Birliği'nde vergiler dahil motorinin ağırlıklı ortalaması litre başına 2,15 euro olarak hesaplandı. Motorinde ÖTV, ağustos ayının ikinci yarısında sıfırlanmış; eylül için litre başına 3 TL olarak belirlenmişti. Türkiye Esnaf ve Sanatkârları Konfederasyonu (TESK) ise 13 Ağustos'taki açıklamasında motorindeki ÖTV indiriminin yılın tamamına yayılması çağrısını yapmıştı.
Şimşek, 16 Eylül'de yaptığı ayrı bir açıklamada savaşın yol açtığı ekonomik şok olmasaydı yıl sonu enflasyonunun yüzde 31,5 yerine yüzde 24,5 olabileceğini de belirtmişti.
Market Raflarına Yansıması Sınırlı Kalabilir
İstanbul Perakendeciler Derneği (İstanbul PERDER) Başkanı Rahmi Kartal, motorin fiyatındaki artışın market raflarına doğrudan ve yüksek oranlarda yansımasını beklemediğini söylüyor. Akaryakıt ve ulaşım giderlerinin marketlerin toplam maliyetleri içinde belirli bir pay oluşturduğunu belirten Kartal, bunun tek başına raf fiyatlarında yüzde 10-20'lik artış yaratacak bir unsur olmadığını savunuyor: "Akaryakıtın bu hafta zamlanmış olması, hemen bu hafta aynı oranda artış yapılabileceği anlamına gelmiyor."
Kartal, fiyat listesini üç ila beş aydır yenilemeyen bazı tedarikçilerin perakendecilerden yüzde 5 ila 10 arasında artış talep ettiğini aktarıyor. Ancak firmaların rekabet koşulları nedeniyle bu artışları tek başına uygulamak istemediğini, marketlerin de kendilerine ulaşan yeni fiyat listelerini doğrudan raflara yansıtmadığını belirtiyor. Nakliye şirketlerinin sözleşmeleri, stokların yenilenme süresi ve firmaların maliyeti kâr marjına yansıtma tercihi gibi faktörlerin belirleyici olduğu vurgulanıyor.
Kartal, bu yıl birçok üründe arzın yüksek olduğunu, bazı üreticilerin değerlendiremedikleri ürünlerini tarlada bırakmak zorunda kaldığını da öne sürüyor. Bazı ürün fiyatlarının geçen yılın gerisinde kaldığını ifade eden Kartal, bu tablonun akaryakıt maliyetindeki yükselişin raflara geçişini sınırladığını savunuyor. Uzmanlar ise eğer yüksek fiyat kalıcı olur ya da artışlar tekrarlanırsa akaryakıt farkının etiketlere yansıyabileceğini değerlendiriyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Motorinin litre fiyatı kaç liraya ulaştı ve hangi illerde 100 lirayı aştı?
17 Eylül'de yapılan zamın ardından 18 Eylül'de yayımlanan sektör fiyatlarına göre motorin, İstanbul'un Avrupa yakasında 100,33 lira oldu; Ankara ve İzmir'de ise istasyon fiyatları 101 liranın üzerine çıktı.
Motorin fiyatının 100 lirayı aşması tarım sektörünü nasıl etkiliyor?
Motorin tarımda yalnızca ürün taşımada değil; toprak hazırlama, ekim, ilaçlama, sulama ve hasat gibi tüm üretim aşamalarında kullanılıyor. TZOB verilerine göre motorin fiyatı ağustosta bir ayda yüzde 7, bir yılda yüzde 58'e yakın arttı. TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası Başkanı Kapıkıran'a göre dekar başına verilen yaklaşık 400 liralık temel destek, mevcut fiyatlarla yalnızca dört litre motorin almaya yetiyor; oysa bir dekar hububat üretimi için sekiz-dokuz litre motorin gerekiyor.
Eşel mobil uygulaması motorinde ne zamana kadar devam edecek?
Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, eşel mobil uygulamasının motorinde yıl sonuna kadar kısmen sürdürüleceğini, 2027 yılında ise devam etmeyeceğini 16 Eylül'de açıkladı.
Motorindeki fiyat artışı market raflarına aynı oranda yansıyacak mı?
İstanbul PERDER Başkanı Rahmi Kartal, motorin fiyatındaki artışın raf fiyatlarına doğrudan ve yüksek oranlarda yansımasını beklemediğini söylüyor. Akaryakıt maliyetinin tek başına yüzde 10-20'lik bir raf artışı yaratacak bir unsur olmadığını belirten Kartal, bu yıl birçok üründe arzın yüksek olmasının da fiyat geçişini sınırladığını vurguluyor.
Çiftçiler artan girdi maliyetlerini nasıl karşılıyor?
TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası Başkanı Kapıkıran'a göre yeterli finansmana ulaşamayan üreticiler, fide, gübre ve motorini tedarikçilerden vadeli alarak hasattan sonra ödemeyi taahhüt ediyor. Verim düşük kaldığında ya da ürün beklenen fiyattan satılamadığında borçlar ödenemiyor; bu durum bazı üreticiler için haciz, arazinin elden çıkarılması veya üretimden tamamen çekilme riskine yol açabiliyor.
