Wall Street Journal (WSJ), Çin'den İran'a insansız hava araçları (İHA) ve balistik füzelerin üretiminde kullanılabilecek elektronik bileşenler ile ham maddelerin sevk edildiğini iddia etti. Haberin zamanlaması dikkat çekici: ABD Başkanı Donald Trump ile Çin Devlet Başkanı Xi Jinping, bugün Washington'da bir araya geliyor ve İran dosyasının görüşmelerin gündemine girmesi bekleniyor.
Ateşkesin Gölgesinde Gerçekleştiği İddia Edilen Sevkiyat
WSJ'nin haberine göre, geçtiğimiz haziran ayında ABD ile İran arasında geçici ateşkesin sağlandığı günlerde Çin, diplomatik girişimlerinin çatışmaların sona ermesine katkı sunduğunu kamuoyuyla paylaştı. Pekin, Dışişleri Bakanlığı'nın gerilimi azaltmak amacıyla yoğun diplomatik temas gerçekleştirdiğini ve Xi Jinping'in çatışmaların bitirilmesine yönelik önerilerde bulunduğunu duyurdu.
Ancak WSJ, aynı günlerde Çin'den kalkan bir uçağın Tahran'a indiğini ve İran gümrük kayıtlarına göre bu uçakla İran Savunma Bakanlığı'na gönderilen sevkiyatın İHA'lar ile füze güdüm sistemlerinin üretiminde kullanılabilecek elektronik bileşenler içerdiğini öne sürdü. Gazetenin sunduğu iddiaya göre Pekin'in açıkladığı diplomatik rol ile aynı anda gerçekleştiği ileri sürülen bu sevkiyat, iki ülke arasındaki ilişkinin boyutuna dair ciddi sorular doğuruyor.
İran Savunma Bakanlığı'na 1.300 Sevkiyat İddiası
WSJ'nin aktardığı gümrük verilerine göre, bu yılın haziran ayına kadar İran Savunma Bakanlığı'na Çin menşeli yaklaşık 1.300 çift kullanımlı bileşen sevkiyatı yapıldı. Söz konusu ürünler arasında elektronik parçalar, motorlar, GPS ekipmanları ile İHA'larda ve füzelerde kullanılabilecek uçak parçalarının bulunduğu belirtildi.
Haberde ayrıca, ABD'nin İran limanlarına yönelik abluka ve yaptırım politikalarının ardından Çin'den İran'a gerçekleştirilen bazı sevkiyatların hız kazandığı ileri sürüldü. Yaptırım listesinde yer alan İran merkezli Mahan Air'in de Çin'den yürüttüğü kargo uçuşlarını artırdığı iddia edildi. Çift kullanımlı ürünler, hem sivil hem de askeri amaçlarla kullanılabilen malzemeleri kapsıyor; bu durum söz konusu sevkiyatların hukuki çerçevesini tartışmalı kılıyor.
Balistik Füze Üretiminde Kullanılan Kimyasallar ve Uydu Görüntüleri İddiaları
WSJ'nin haberinde yalnızca elektronik bileşenlerle sınırlı kalmayan başka iddialar da yer aldı. Çinli şirketlerin, İran'ın balistik füze üretiminde kullanılabilecek ham kimyasal maddelere erişimine yardımcı olduğu öne sürüldü. Gazete, bu iddiaları gördüğü bir belgeye ve konuya ilişkin bilgi sahibi kaynaklara dayandırdığını belirtti.
Haberde bir adım daha ileri gidilerek, ABD'li yetkililerin Çin kaynaklarından elde edilen uydu görüntülerinin üç ABD askerinin hayatını kaybettiği bir İran saldırısıyla bağlantılı olduğunu değerlendirdiği aktarıldı. Aynı saldırıda kullanılan balistik füzelerin üretiminde kullanılan ham maddelerin tedarik edilmesinde de Çinli şirketlerin rol oynadığı ileri sürüldü. WSJ'ye göre bu gelişmeler, Trump yönetiminin daha önce kamuoyuyla paylaşmadığı ölçekte Çin'in İran'a yönelik desteğine ilişkin yeni iddiaları gündeme taşıdı.
ABD yönetiminin, daha önce İran'ın silah ve askeri teknoloji edinmesine yardımcı olmakla suçladığı Çin ve Hong Kong merkezli bazı kuruluşlara yaptırım uyguladığı da haberde hatırlatıldı.
Pekin'in Yanıtı: "Uluslararası Kurallara Bağlıyız"
Çin, iddialara karşı uluslararası kurallara bağlılığını koruduğunu ve ülkesinin İran'la ilişkilerinin "çatışmayla ilişkilendirilerek itibarının zedelenmesine yönelik girişimlere" karşı olduğunu açıkladı. Pekin, İran ile iş birliğini sürdürdüğünü ve Orta Doğu'da barışın tesisi için diplomatik çabaları desteklediğini bildirdi.
Çin daha önce, hem sivil hem de askeri amaçlarla kullanılabilen çift kullanımlı ürünlerin ihracatına yönelik kontroller uyguladığını açıklamıştı. Pekin ayrıca, uluslararası hukuka aykırı olduğunu savunduğu ABD'nin tek taraflı yaptırımlarına karşı çıkmaya devam ediyor.
Çin, İran Petrolünün Başlıca Alıcısı Konumunda
ABD'nin yaptırım politikasına karşın Çin, İran petrolünün en büyük alıcısı olmayı sürdürüyor. WSJ'nin haberinde, Çinli paravan şirketlerin İran petrolünden elde edilen gelirlerin transferinde rol oynadığı, bazı işlemlerin ise ABD denetiminden kaçınmak amacıyla Çin finans sistemi ve yuan üzerinden gerçekleştirildiği iddia edildi.
Çin'in İran'la devam eden bu ekonomik ilişkileri ile Washington'un Tahran'a yönelik yaptırım politikası arasındaki derin farklılıkların, Trump-Xi zirvesinde İran başlığının kritik bileşenlerinden birini oluşturması bekleniyor.
Trump-Xi Zirvesinde İran Gündemi
Tüm bu iddialar, Trump ile Xi'nin Washington'da gerçekleştireceği zirve arifesinde kamuoyuna taşındı. İki liderin ticaret, teknoloji, yapay zeka ve Tayvan gibi başlıkların yanı sıra İran'daki savaş ve Pekin'in Tahran'la ilişkilerini de masaya yatırması bekleniyor.
ABD tarafının, Çin'in İran üzerindeki ekonomik ve diplomatik ağırlığını kullanarak Tahran'la yaşanan çatışmanın sona erdirilmesine katkı sağlayıp sağlamayacağını doğrudan gündeme getirmesi öngörülüyor. Çin'in ise Orta Doğu'daki gelişmeler ve bölgesel istikrar konusundaki tutumunu açıkça ortaya koyması bekleniyor.
Trump daha önce Çin'in İran'a askeri ekipman sağlamadığı yönünde değerlendirmelerde bulunmuş; Xi'nin kendisine Çin'in İran'a askeri teçhizat sağlamayacağını söylediğini ifade etmişti. WSJ'nin tam da bu görüşme öncesinde yayımladığı iddialar ise iki lider arasındaki müzakere zeminini doğrudan etkileyen bir boyut kazanıyor.
Sıkça Sorulan Sorular
WSJ'nin İran'a Çin sevkiyatı iddiası neye dayanıyor?
Wall Street Journal, haberini gördüğü bir belgeye, İran gümrük kayıtlarına ve konuya ilişkin bilgi sahibi kaynaklara dayandırdığını belirtti. Gazeteye göre bu veriler, Çin'den İran Savunma Bakanlığı'na yapılan sevkiyatları ve içerdiği ürünleri ortaya koyuyor.
İran Savunma Bakanlığı'na gönderildiği iddia edilen ürünler neler?
Gümrük verilerine dayandırılan habere göre sevkiyatlar arasında elektronik parçalar, motorlar, GPS ekipmanları, İHA'larda ve füzelerde kullanılabilecek uçak parçaları ile balistik füze üretiminde kullanılabilecek ham kimyasal maddeler yer alıyor. Bu yılın haziran ayına kadar yaklaşık 1.300 çift kullanımlı bileşen sevkiyatı yapıldığı öne sürüldü.
Çin bu iddialara nasıl yanıt verdi?
Pekin, uluslararası kurallara bağlılığını sürdürdüğünü ve İran'la ilişkilerinin çatışmayla ilişkilendirilerek itibarının zedelenmesine yönelik girişimlere karşı olduğunu açıkladı. Çin ayrıca İran ile iş birliğini ve Orta Doğu'da barışa yönelik diplomatik çabaları desteklediğini bildirdi.
Trump daha önce Çin'in İran'a silah sağladığı iddialarına nasıl yaklaşmıştı?
Trump, daha önce Çin'in İran'a askeri ekipman sağlamadığı yönünde değerlendirmelerde bulunmuş ve Xi Jinping'in kendisine Çin'in İran'a askeri teçhizat sağlamayacağını söylediğini ifade etmişti.
Trump-Xi zirvesinde İran konusunda hangi başlıkların ele alınması bekleniyor?
ABD tarafının, Çin'in İran üzerindeki ekonomik ve diplomatik etkisini kullanarak çatışmanın sona erdirilmesine katkı sağlayıp sağlamayacağını gündeme getirmesi öngörülüyor. Çin'in ise İran'la ilişkilerini ve Orta Doğu'daki istikrara yönelik tutumunu açıklaması bekleniyor. İki ülke arasındaki petrol ticareti ve yaptırım politikasındaki farklılıklar da gündemin önemli unsurları arasında yer alıyor.
