Türkiye'de tütünle mücadele kapsamında hazırlanan yeni kanun teklifi, köklü değişiklikler öngörüyor. Sağlık Bilimleri Üniversitesi Gülhane Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi ve Yeşilay Bilim Kurulu Üyesi Prof. Dr. Toker Ergüder, Sağlık Bakanlığının yaklaşık bir yıldır üzerinde çalıştığı ve ekim ayında TBMM'ye sunulması öngörülen kanun teklifi hazırlıklarına ilişkin kapsamlı değerlendirmelerde bulundu. Teklifin en dikkat çekici maddesi, 1 Ocak 2015 tarihinden sonra doğanlara tütün ürünlerinin kullanımının, içiminin ve satışının hayatları boyunca yasaklanması.
Dünyada 1,2 Milyar Sigara Kullanıcısı, Türkiye'de Yeniden Artış
Ergüder, dünya genelinde 1,2 milyar kişinin sigara kullandığını ve her yıl yaklaşık 7 milyon kişinin tütün kullanımına bağlı nedenlerle hayatını kaybettiğini vurguladı. Dünya Sağlık Örgütü'nün Tütün Kontrol Çerçeve Sözleşmesi'nin yürürlüğe girmesinin ardından birçok ülkede tütün kullanım oranlarının düştüğünü belirten Ergüder, Türkiye'nin bu süreçteki adımlarını da hatırlattı: 2003'te Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi imzalanmış, 2008'de ise kapalı alanlarda sigara kullanımını yasaklayan düzenleme hayata geçirilmişti.
Ancak son yıllarda tablonun değiştiğini aktaran Ergüder, dünyadaki genel düşüş eğilimine karşın Türkiye'de tütün kullanımının yeniden arttığını söyledi. Bu artışın özellikle kadınlar ve gençler arasında belirginleştiğine dikkat çeken Ergüder, kadınlarda sigara içme oranının son 10-15 yıllık dönemde yüzde 40-50 civarında yükseldiğini ifade etti. 15-24 yaş grubundaki kadınlarda ise kullanım oranının yüzde 90'ı aştığını aktardı. Sigara satışları da bu tabloyu destekler nitelikte: 2012'de yaklaşık 91 bin ton ve 4,5 milyar paket olan satışlar, 2025'te yaklaşık 160 bin ton ve 8 milyar pakete ulaşmış durumda.
2015 Sonrası Doğanlara Ömür Boyu Tütün Yasağı
Kanun teklifinin en öne çıkan maddesi, nesil bazlı bir yasaklama modeli. Ergüder, "Çocukları ve özellikle kız çocuklarımızı korumak için 1 Ocak 2015 tarihinden sonra doğanlara, hayatları boyunca tütün ürünlerinin kullanımı, içimi, satışı yasaklanıyor. İngiltere'de geçti. Pek çok ülkede geçiyor." dedi. Bu yaklaşım, bireyin yaşı ilerledikçe sigara satın almasına olanak tanıyan geleneksel yaş sınırı modelinden farklı olarak, doğum yılını esas alıyor ve yaşam boyu bir yasak öngörüyor.
Teklifin ikinci büyük maddesi ise 2040 yılı sonrasına yönelik. Ergüder'in aktardığına göre taslakta, 2040'tan itibaren Türkiye'de tütün ürünlerinin üretiminin ve satışının kökten yasaklanması planlanıyor. Ergüder, İrlanda, İngiltere, Finlandiya ve Avustralya'nın bu konuda daha erken tarihleri açıkladığını belirterek pek çok ülkenin Türkiye'nin önünde olduğunu vurguladı. Türkiye'de her yıl 35 bine yakın kişinin sigara kullanımı nedeniyle akciğer kanserinden hayatını kaybettiğini de paylaşan Ergüder, bunu "önlenebilir bir neden" olarak nitelendirdi.
Lokantalar, Parklar ve Kamu Binaları: Açık Alanlara Yeni Düzenleme
Kanun taslağı yalnızca satış yasaklarıyla sınırlı değil; kullanım alanlarına ilişkin kapsamlı değişiklikler de içeriyor. Ergüder'in aktardığına göre lokantaların hem açık hem kapalı alanlarında sigara içmek kökten yasaklanacak. Parklarda, bahçelerde ve kamu binalarının bahçelerinde ise dışarıdan görünmeyecek biçimde sigara içme alanları oluşturulacak; sigara içmek isteyenler yalnızca bu alanlarda bunu yapabilecek. Ergüder, bu düzenlemenin çocuklar ve gençler açısından taşıdığı anlama dikkat çekti: "Çocuk ve gençler artık kimsenin sigara içtiğini görmeyecek."
Standart Paket, Sağlık Vergisi ve Kimlik Doğrulama Sistemi
Taslakta yer alan diğer düzenlemeler de dikkat çekici. Sigara paketlerine yönelik "standart paket" uygulamasıyla birlikte ince ve slim sigaralar piyasadan kalkacak. Ergüder, 2012'den itibaren sigara firmalarının kadınlara yönelik ince sigaraları piyasaya sürdüğünü belirterek standart paket uygulamasının bu ürünleri ortadan kaldıracağını ve kadınları koruma amacı taşıdığını söyledi.
Bir diğer önemli madde ise sigara paketlerine getirilmesi planlanan "sağlık vergisi." Ergüder, bu vergiden elde edilecek gelirin koruyucu ve geliştirici sağlık hizmetlerine aktarılacağını ifade etti. Bunun yanı sıra 18 yaşından küçüklerin kredi kartıyla tütün ürünü satın almasını engelleyecek bir kimlik doğrulama sistemi de taslakta yer alıyor. Ergüder, bu sistemle küçüklerin söz konusu ürünlere erişiminin "kesinlikle imkansız hale geleceğini" vurguladı.
Toplumsal Destek Yüzde 90'ın Üzerinde
Kanun hazırlıklarına yönelik kamuoyu araştırması da yapıldı. Yeşilay'ın yaklaşık 7 bin kişiyle gerçekleştirdiği saha araştırmasına göre yeni düzenlemelere toplumsal destek yüzde 90'ın üzerinde. Ergüder, sigara kullananlar arasındaki desteğin de yaklaşık yüzde 60 düzeyinde olduğunu belirterek bunu tütün kontrol politikalarına yönelik toplumsal yaklaşım açısından dikkat çekici bir veri olarak değerlendirdi. Akademisyenler ve sivil toplum kuruluşlarının da kanun teklifi sürecine ilişkin çeşitli saha araştırmaları yürüttüğünü aktaran Ergüder, 1996 ve 2008'deki tütün kontrol düzenlemelerinin Türkiye'de sigara kullanımının azaltılmasına katkı sağladığını hatırlattı.
Sıkça Sorulan Sorular
1 Ocak 2015 sonrası doğanlara getirilen tütün yasağı ne anlama geliyor?
Taslağa göre 1 Ocak 2015 tarihinden sonra doğan kişiler, ilerleyen yıllarda yasal yaşa gelseler dahi hayatları boyunca tütün ürünleri kullanamayacak, içemeyecek ve bu ürünleri satın alamayacak. Bu, geleneksel yaş sınırı modelinden farklı olarak doğum yılını esas alan ömür boyu bir yasaklama modeli.
Yeni kanun teklifi ne zaman TBMM'ye sunulacak?
Prof. Dr. Toker Ergüder'in açıklamasına göre Sağlık Bakanlığının yaklaşık bir yıldır üzerinde çalıştığı kanun teklifinin ekim ayında TBMM'ye sunulması öngörülüyor.
2040 yılı sonrasında tütün ürünlerine ne olacak?
Taslakta 2040 yılından itibaren Türkiye'de tütün ürünlerinin üretiminin ve satışının kökten yasaklanması planlanıyor. Ergüder, İrlanda, İngiltere, Finlandiya ve Avustralya gibi ülkelerin bu konuda Türkiye'den daha erken tarihleri açıkladığını belirtti.
Slim ve ince sigaralar neden yasaklanıyor?
Ergüder'e göre 2012'den itibaren sigara firmaları kadınlara yönelik ince ve slim sigaraları piyasaya sürmüştür. Standart paket uygulaması devreye girdiğinde tüm sigaralar standart boyutta satılacak, bu da ince ve slim sigaraların piyasadan kalkması anlamına geliyor. Düzenlemenin kadınları koruma amacı taşıdığı belirtiliyor.
Yeni kanun teklifine toplumun desteği ne düzeyde?
Yeşilay'ın yaklaşık 7 bin kişiyle yaptığı saha araştırmasına göre yeni düzenlemelere toplumsal destek yüzde 90'ın üzerinde. Sigara kullananlar arasındaki destek oranı ise yaklaşık yüzde 60 olarak ölçülmüş.
