Wall Street Journal (WSJ), Çin'den İran'a insansız hava araçları ve balistik füzelerde kullanılabilecek elektronik bileşenler ile ham maddelerin sevk edildiğini öne sürdü. Gazete, bu iddiaları WSJ'nin incelediği bir belge ve konuya ilişkin bilgi sahibi kaynaklara dayandırdı. Söz konusu iddialar, ABD Başkanı Donald Trump ile Çin Devlet Başkanı Xi Jinping'in Washington'da bir araya geldiği zirve günü kamuoyunun gündemine girdi.
Ateşkes Günü Tahran'a İnen Uçak
WSJ'nin haberine göre, geçtiğimiz haziran ayında ABD ile İran arasında geçici ateşkes sağlandığı günlerde Çin, diplomatik girişimlerinin çatışmaların sona ermesine katkı sunduğunu açıkladı. Pekin, Dışişleri Bakanlığı'nın gerilimi azaltmak amacıyla çok sayıda diplomatik temas gerçekleştirdiğini ve Xi Jinping'in çatışmaların sona erdirilmesine yönelik önerilerde bulunduğunu duyurdu. Ancak haberde çarpıcı bir ayrıntıya yer verildi: Aynı gün Çin'den kalkan bir uçağın Tahran'a indiği ve İran gümrük kayıtlarına göre bu uçakla gelen sevkiyatın İran Savunma Bakanlığı'na gönderildiği ileri sürüldü. Söz konusu sevkiyatın insansız hava araçları ve füze güdüm sistemlerinin üretiminde kullanılabilecek elektronik bileşenler içerdiği aktarıldı.
İran Savunma Bakanlığı'na 1.300 Sevkiyat İddiası
Haberde yer alan gümrük verilerine göre, bu yılın haziran ayına kadar İran Savunma Bakanlığı'na Çin menşeli yaklaşık 1.300 çift kullanımlı bileşen sevkiyatı yapıldı. Çift kullanımlı bileşen ifadesi, hem sivil hem askeri amaçlarla kullanılabilen ürünleri tanımlamak için kullanılıyor. WSJ'nin aktardığı listeye göre bu ürünler arasında elektronik parçalar, motorlar, GPS ekipmanları ile insansız hava araçlarında ve füzelerde kullanılabilecek uçak parçaları bulunuyor. Haberde ayrıca, ABD'nin İran limanlarına yönelik abluka ve yaptırım politikalarının ardından Çin'den İran'a yönelik bazı sevkiyatların hızlandığı belirtildi. Yaptırım uygulanan İran merkezli Mahan Air'in de Çin'den gerçekleştirdiği kargo uçuşlarını artırdığı öne sürüldü.
Balistik Füze Kimyasalları ve Uydu Görüntüsü İddiaları
WSJ'nin haberinde yer alan iddialar yalnızca elektronik bileşenlerle sınırlı kalmıyor. Gazete, Çinli şirketlerin İran'ın balistik füze üretiminde kullanılabilecek ham kimyasal maddelere erişimine de yardımcı olduğunu öne sürdü. Haberde, WSJ'nin incelediği belge ve bilgili kaynaklara dayanılarak, Çinli şirketlerin üç ABD askerinin ölümüne yol açan bir İran saldırısında kullanılan balistik füzelerin üretiminde kullanılan ham maddelerin tedarik edilmesine de katkı sağladığı iddia edildi. Buna ek olarak, ABD'li yetkililerin Çin kaynaklarından elde edilen uydu görüntülerinin söz konusu İran saldırısıyla bağlantılı olduğunu değerlendirdiği aktarıldı. WSJ, bu gelişmelerin Trump yönetiminin daha önce kamuoyuna açıklamadığı ölçekte Çin'in İran'a yönelik desteğine ilişkin yeni iddialar ortaya koyduğunu vurguladı. ABD yönetiminin daha önce İran'ın silah ve askeri teknoloji edinmesine yardımcı olmakla suçladığı Çin ve Hong Kong merkezli bazı kuruluşlara yaptırım uyguladığı da hatırlatıldı.
Pekin'in Yanıtı: "Uluslararası Kurallara Bağlıyız"
Çin, iddialara karşı resmi tutumunu açıkladı. Pekin, uluslararası kurallara bağlılığını sürdürdüğünü ve ülkesinin İran'la ilişkilerinin "çatışmayla ilişkilendirilerek itibarının zedelenmesine yönelik girişimlere" karşı olduğunu belirtti. Çin, İran ile iş birliğini sürdürdüğünü ve Orta Doğu'da barışın sağlanmasına yönelik diplomatik çabaları desteklediğini de bildirdi. Pekin, çift kullanımlı ürünlerin ihracatına yönelik kontroller uyguladığını daha önce açıklamış, ayrıca uluslararası hukuka aykırı olduğunu savunduğu ABD'nin tek taraflı yaptırımlarına karşı çıktığını da ortaya koymuştu.
Trump-Xi Zirvesinde İran Dosyası
Tüm bu iddialar, Trump ile Xi'nin Washington'da gerçekleştirdiği zirve günü kamuoyuna yansıdı. İki liderin ticaret, teknoloji, yapay zeka ve Tayvan konularının yanı sıra İran'daki savaş ile Pekin'in Tahran'la ilişkilerini de ele alması bekleniyor. ABD tarafının, Çin'in İran üzerindeki ekonomik ve diplomatik etkisini kullanarak Tahran'la yaşanan çatışmanın sona erdirilmesine yönelik rol üstlenip üstlenmeyeceğini gündeme getireceği öngörülüyor. Çin'in ise İran'la ilişkilerinin yanı sıra Orta Doğu'daki gelişmeler ve bölgedeki istikrar konusundaki tutumunu ortaya koyması bekleniyor. Trump daha önce Çin'in İran'a askeri ekipman sağlamadığı yönünde değerlendirmelerde bulunmuş ve Xi'nin kendisine Çin'in İran'a askeri teçhizat sağlamayacağını söylediğini ifade etmişti.
Çin, İran Petrolünün Başlıca Alıcısı
ABD'nin yaptırımlarla İran'ın petrol gelirlerini ve askeri tedarik kanallarını sınırlama girişimlerine karşın Çin, İran petrolünün başlıca alıcısı konumunda bulunuyor. WSJ'nin haberinde, Çinli paravan şirketlerin İran petrolünden elde edilen gelirlerin transferinde rol oynadığı, bazı işlemlerin ise ABD denetiminden kaçınmak amacıyla Çin finans sistemi ve yuan üzerinden gerçekleştirildiği iddia edildi. Çin'in İran'la devam eden bu ekonomik ilişkileri ile ABD'nin Tahran'a yönelik yaptırım politikası arasındaki farklılıkların, Trump-Xi görüşmesinde İran başlığının önemli unsurlarından birini oluşturması bekleniyor.
Sıkça Sorulan Sorular
WSJ'nin Çin'den İran'a sevkiyat iddiası neye dayanıyor?
Wall Street Journal, haberini WSJ'nin incelediği bir belge ve konuya ilişkin bilgi sahibi kaynaklara dayandırdığını belirtti. Haberde ayrıca İran gümrük kayıtlarına atıfta bulunuldu.
Çin'den İran'a gönderildiği iddia edilen bileşenler neler?
Haberde aktarılan gümrük verilerine göre sevkiyatlar arasında elektronik parçalar, motorlar, GPS ekipmanları ile insansız hava araçlarında ve füzelerde kullanılabilecek uçak parçaları yer alıyor. Ayrıca balistik füze üretiminde kullanılabilecek ham kimyasal maddeler de iddialar arasında gösterildi.
Çin bu iddialara nasıl yanıt verdi?
Pekin, uluslararası kurallara bağlılığını sürdürdüğünü açıkladı ve İran'la ilişkilerinin çatışmayla ilişkilendirilerek itibarının zedelenmesine yönelik girişimlere karşı olduğunu belirtti. Çin ayrıca çift kullanımlı ürünlerin ihracatına yönelik kontroller uyguladığını ve ABD'nin tek taraflı yaptırımlarını uluslararası hukuka aykırı bulduğunu da vurguladı.
Trump daha önce Çin'in İran'a silah sağladığı konusunda ne demişti?
Trump, daha önce Çin'in İran'a askeri ekipman sağlamadığı yönünde değerlendirmelerde bulunmuş ve Xi Jinping'in kendisine Çin'in İran'a askeri teçhizat sağlamayacağını söylediğini ifade etmişti.
Trump-Xi zirvesinde İran konusu neden öne çıkıyor?
Çin, İran petrolünün başlıca alıcısı konumunda bulunuyor ve iki ülke arasındaki ekonomik ilişkiler ABD yaptırım politikasıyla çelişiyor. Bunun yanı sıra WSJ'nin gündeme getirdiği askeri bileşen sevkiyatı iddiaları, zirve öncesinde Çin'in İran'a desteğine ilişkin yeni sorular doğurdu. ABD tarafının bu görüşmede Çin'in İran üzerindeki etkisini çatışmanın sona erdirilmesi için kullanıp kullanmayacağını masaya taşıması bekleniyor.
