Dünya genelinde milyarlarca insan, yemek hazırlamak için hâlâ açık ateşleri ve basit ocakları kullanıyor. Kaynak başlığındaki veriye göre odun ve kömürle yemek pişirmenin yıllık bilançosu 2,5 milyon ölüme kadar çıkıyor. Sorun, en ağır etkisini kadınlar ve çocuklar üzerinde gösteriyor. Afrika'da her 5 kişiden 4'ü temiz yemek pişirme imkanına sahip değil ve kirletici yakıtların oluşturduğu ev içi hava kirliliği, kıtada kadın ve çocukların erken ölümlerinin başlıca nedenleri arasında yer alıyor. Konu, 22 Eylül'de BM Genel Kurulu kapsamında düzenlenen ilk üst düzey temiz yemek pişirme etkinliğinde ele alındı.
BM Genel Kurulu'nda ilk üst düzey temiz yemek pişirme etkinliği
Etkinlik, Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) ile Norveç ve Kenya hükümetleri tarafından düzenlendi. Toplantının temel kavramlarından biri olan "temiz yemek pişirme", insan sağlığına zararlı kirleticilerin ortaya çıkmasını önemli ölçüde azaltan veya önleyen yakıt ve ekipmanların kullanılması olarak tanımlanıyor.
Norveç Başbakanı Jonas Gahr Støre, Sahra Altı Afrika'daki hanelerin yaklaşık beşte dördünün hâlâ temiz yemek pişirme imkanına sahip olmadığını belirterek, bunun yükünü en fazla kadınların taşıdığını söyledi. Støre'nin bu tespiti, sorunun yalnızca bir enerji erişimi meselesi değil, aynı zamanda bir sağlık ve toplumsal yük meselesi olduğunu ortaya koyuyor.
Odun ve kömür hem sağlığı hem iklimi etkiliyor
Odun, odun kömürü, kömür, gaz yağı ve tarımsal atıkların açık ateşlerde veya basit ocaklarda yakılması yüksek miktarda hava kirliliğine yol açıyor. Bu kirlilik, doğrudan hane içinde birikerek kadınlar ve çocuklar için sağlık riski oluşturuyor.
Sorunun iklim boyutu da dikkat çekici. Yakacak odunun ormanlardan karşılanması, atmosferdeki karbonu tutan ormanların azalmasına neden oluyor. Böylece kirletici yakıt kullanımı yalnızca ev içi hava kalitesini değil, küresel karbon dengesini de etkiliyor.
IEA'ya göre temiz yemek pişirme yöntemlerine geçiş, bazı ülkelerde LPG ve elektrik kullanımının artması nedeniyle kısa vadede emisyonları artırabilir. Ancak ajans, odun ve kömürün verimsiz şekilde yakılmasının azalması ve ormanların korunmasıyla toplam sera gazı emisyonlarının önemli ölçüde düşebileceğini belirtiyor.
IEA: 2030'a kadar 1,5 gigaton emisyon önlenebilir
Ajansın hesaplamalarına göre temiz yemek pişirmeye geçiş, 2030'a kadar 1,5 gigaton karbondioksit eşdeğeri emisyonu önleyebilir. Bu miktar, uçaklar ve gemilerin yaklaşık bir yılda oluşturduğu karbondioksit emisyonuna denk geliyor.
Yani hanelerde kullanılan basit ocakların ve açık ateşlerin yol açtığı kirlilik, yalnızca hane düzeyinde bir sağlık sorunu olarak kalmıyor; küresel ölçekte iklim hedefleriyle doğrudan bağlantılı bir değişken olarak öne çıkıyor. IEA'nın bu hesabı, temiz yemek pişirmeye yönelik yatırımların çevresel getirisini de ortaya koyuyor.
Fatih Birol: "Afrika bizim komşumuz"
IEA İcra Direktörü Fatih Birol, Avrupa'nın nispeten sınırlı bir yatırımla sorunun çözümüne önemli katkı sağlayabileceğini belirtti. Birol, değerlendirmesinde güçlü bir benzetme kullandı: "Komşunuzun evi yanıyorsa ona yardım edersiniz. Afrika bizim komşumuz."
Bu ifade, temiz yemek pişirme meselesinin coğrafi sınırların ötesinde bir sorumluluk olarak ele alınması gerektiği yönündeki yaklaşımı yansıtıyor.
2030'a kadar yılda 4 milyar dolar gerekiyor
IEA'nın hesaplamalarına göre Afrika'daki tüm hanelerin 2030'a kadar temiz yemek pişirme teknolojilerine erişebilmesi için yılda yaklaşık 4 milyar dolar yatırım gerekiyor. Bu tutar, kıtanın tamamını kapsayan bir dönüşümün finansman ihtiyacını gösteriyor.
Finansman tarafında somut adımlar da atılmış durumda. Paris'te düzenlenen 2024 Afrika'da Temiz Yemek Pişirme Zirvesi'nde 2,2 milyar doların üzerinde yeni finansman taahhüdü verilmişti. Bu kaynağın üçte birinden fazlası şimdiye kadar 28 Afrika ülkesindeki projelere aktarıldı. Aynı süreçte 120'den fazla yeni temiz yemek pişirme politikası hayata geçirildi.
Verilen taahhütler ile ihtiyaç duyulan yıllık yatırım arasındaki ilişki, sorunun ölçeğini de ortaya koyuyor: Zirvede toplanan kaynak önemli bir başlangıç olsa da IEA'nın hesapladığı yıllık 4 milyar dolarlık ihtiyacın karşılanması için süreklilik gerekiyor.
Afrika'da erişim artış hızı yüzde 30 yükseldi
IEA'ya göre Afrika'da temiz yemek pişirme imkanına kavuşan insanların sayısındaki artış hızı, son beş yılın ortalamasına kıyasla yüzde 30 yükseldi. Bu veri, politika ve finansman adımlarının sahada belirli bir karşılık bulmaya başladığını gösteriyor.
Buna karşın kıtadaki hanelerin büyük bölümünün hâlâ kirletici yakıtlara bağımlı olduğu ve sorunun kadınlar ile çocuklar üzerindeki sağlık yükünün sürdüğü belirtiliyor. BM Genel Kurulu kapsamındaki ilk üst düzey etkinliğin ardından meselenin, hem sağlık hem iklim hem de finansman başlıklarıyla birlikte ele alınmaya devam etmesi bekleniyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Temiz yemek pişirme nedir?
Kaynakta yer alan tanıma göre temiz yemek pişirme, insan sağlığına zararlı kirleticilerin ortaya çıkmasını önemli ölçüde azaltan veya önleyen yakıt ve ekipmanların kullanılması anlamına geliyor.
Afrika'da kaç kişi temiz yemek pişirme imkanına sahip değil?
Afrika'da her 5 kişiden 4'ü temiz yemek pişirme imkanına sahip değil. Norveç Başbakanı Jonas Gahr Støre de Sahra Altı Afrika'daki hanelerin yaklaşık beşte dördünün hâlâ bu imkandan yoksun olduğunu ve yükü en fazla kadınların taşıdığını belirtti.
Temiz yemek pişirmeye geçiş iklimi nasıl etkiliyor?
IEA'ya göre geçiş, bazı ülkelerde LPG ve elektrik kullanımının artması nedeniyle kısa vadede emisyonları artırabilir. Ancak odun ve kömürün verimsiz şekilde yakılmasının azalması ve ormanların korunması, toplam sera gazı emisyonlarının önemli ölçüde düşmesini sağlayabilir. Ajans, geçişin 2030'a kadar 1,5 gigaton karbondioksit eşdeğeri emisyonu önleyebileceğini hesaplıyor.
Afrika'daki hanelerin 2030'a kadar temiz yemek pişirme teknolojilerine erişmesi için ne kadar yatırım gerekiyor?
IEA'nın hesaplamalarına göre bunun için yılda yaklaşık 4 milyar dolar yatırım gerekiyor.
2024 Afrika'da Temiz Yemek Pişirme Zirvesi'nde hangi finansman taahhütleri verildi?
Paris'te düzenlenen zirvede 2,2 milyar doların üzerinde yeni finansman taahhüdü verildi. Bu kaynağın üçte birinden fazlası şimdiye kadar 28 Afrika ülkesindeki projelere aktarılırken, 120'den fazla yeni temiz yemek pişirme politikası hayata geçirildi.
