Modern kent yaşamında sokak lambaları, binalar, otoparklar ve spor sahalarından yayılan yapay aydınlatma, geceleri doğal karanlığa erişimi giderek zorlaştırıyor. İngiliz basınında yayımlanan kapsamlı bir değerlendirmeye göre, karanlık artık ağırlıklı olarak yalnızca kırsal bölgelerde tecrübe edilebilen nadir bir duruma dönüştü. Bilimsel araştırmalar ise gece gökyüzünün parlaklığının her yıl yaklaşık yüzde 10 oranında arttığını ve dünya genelindeki nüfusun yaklaşık yüzde 80'inin ışık kirliliğine maruz kalan gökyüzü altında hayatını sürdürdüğünü ortaya koyuyor.
Kırsal Alanlara Sıkışan Doğal Gökyüzü Deneyimi
Şehirlerdeki yoğun ışık yoğunluğu, insanların berrak bir gece gökyüzü izlemesini engelliyor. Yazar Tove Danovich, ABD'nin Oregon eyaletinde yapay ışıklardan uzak bir noktada şahit olduğu manzarayı 'on yıllardır deneyimlemediği' bir gökyüzü tablosu olarak nitelendirdi. Danovich, şehir ışıklarının bulunmadığı bu alanda Samanyolu'nu, çok sayıda yıldızı ve takımyıldızları net bir şekilde görebildiğini aktardı. Günümüzde kent merkezlerinde yaşayan insanların benzer bir karanlık gökyüzünü görebilmek adına saatlerce yolculuk yapmak durumunda kalabildiği belirtiliyor.
Çözüm Işıkları Tamamen Söndürmek Değil
Uzmanlar ve araştırmacılar, ışık kirliliğiyle mücadelenin şehirlerdeki tüm aydınlatmaların tamamen kapatılması anlamına gelmediğini vurguluyor. Sorunun önüne geçebilmek için ışıkların yalnızca ihtiyaç duyulan parlaklıkta kullanılması, doğrudan hedeflenen alana çevrilmesi ve gereksiz dış mekan aydınlatmasının sınırlandırılması tavsiye ediliyor.
Yerel düzeyde uygulanan politikalara en somut örneklerden biri ABD'nin Arizona eyaletinde yer alan Flagstaff kenti oldu. Flagstaff, dış mekan aydınlatmalarına ilişkin düzenlemeleri ilk kez 1958 yılında hayata geçirdi. Şehirde kullanılan ışığın miktarını, türünü ve yönünü denetleyen kurallar sayesinde kent, 2001 yılında 'Karanlık Gökyüzü Kenti' unvanını aldı.
Işık Kirliliğinin Yaban Hayatına Etkileri
Doğal karanlığın kaybolması sadece yıldızların görünürlüğünü azaltmakla kalmıyor; pek çok canlı türü için gece saatleri birincil yaşam alanı niteliği taşıyor. Yapay aydınlatmalar, yönlerini doğrudan Ay ışığına göre tayin eden canlıların doğal davranış biçimlerini sekteye uğratıyor:
Yumurtadan yeni çıkan yavru deniz kaplumbağaları, denizin parıltısına gitmek yerine sahil yakınındaki otopark ışıklarına doğru yönelebiliyor.
Güveler, yapay ışık kaynaklarının çevresinde dönerek olağan yaşamsal faaliyetlerinden uzaklaşıyor.
Ateşböcekleri ve kurbağalar, sağlıklı çiftleşme davranışlarını sergileyebilmek için ihtiyaç duydukları doğal karanlığı bulamıyor.
Göçmen kuşlar, metropollerin güçlü ışık kaynakları nedeniyle yön şaşırarak rotalarından sapabiliyor.
Ekosistem Dengesi ve İnsan Sağlığı
Işık kirliliğinin sonuçları ekolojik zincirin diğer halkalarında da görülüyor. Araştırmalar, yapay ışıkların bitkiler ile tozlaştırıcı canlılar arasındaki etkileşimi zedeleyebildiğini, ağaçların çiçeklenme takvimini değiştirebildiğini ve canlıların sirkadiyen ritimlerini bozduğunu belgeliyor. İnsanlar da bu çevresel değişimden doğrudan etkileniyor. Gece boyunca pencerelerden içeri sızan sokak ışıkları dahil olmak üzere yapay aydınlatmaya maruz kalmanın, kişilerin dinlenme ve uyku süreçlerini olumsuz etkileyebildiğine dikkat çekiliyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Gece gökyüzü parlaklığı her yıl ne oranda artmaktadır?
Yapılan bilimsel araştırmalara göre gece gökyüzünün parlaklığı her yıl yaklaşık yüzde 10 oranında artış göstermektedir.
Dünya nüfusunun ne kadarı ışık kirliliğine maruz kalıyor?
Dünya nüfusunun yaklaşık yüzde 80'i ışık kirliliğinin etkisi altındaki gökyüzünün altında yaşamaktadır.
Işık kirliliğini azaltmak için hangi yöntemler önerilmektedir?
Tüm ışıkların kapatılması yerine lambaların yalnızca ihtiyaç duyulan güçte olması, doğru yöne çevrilmesi ve gereksiz aydınlatmanın sınırlandırılması önerilmektedir.
Flagstaff kenti ışık kirliliği konusunda nasıl bir düzenleme uygulamıştır?
ABD'nin Arizona eyaletindeki Flagstaff, 1958'den itibaren dış aydınlatmada ışığın miktarını, türünü ve yönünü denetleyen kurallar uygulamış ve 2001'de Karanlık Gökyüzü Kenti ilan edilmiştir.
Yapay aydınlatmalar hayvanların yaşam döngüsünü nasıl bozar?
Yapay ışıklar deniz kaplumbağalarının otoparklara yönelmesine, göçmen kuşların rotalarından sapmasına, güvelerin doğal davranışlarını kaybetmesine, kurbağa ve ateşböceklerinin çiftleşme süreçlerinin aksamasına yol açabilmektedir.
