Koronavirüs salgınının üzerinden yıllar geçmesine karşın Kovid-19'un izleri bazı kişilerde silinmiyor. Enfeksiyonu atlattıktan aylar sonra bile süregelen yorgunluk, unutkanlık, dikkat dağınıklığı ve motivasyon kaybı, Long Covid olarak adlandırılan tablonun en belirgin belirtileri arasında yer alıyor. Şimdiye kadar bu belirtiler klinik gözlemlere ve hasta beyanlarına dayalı olarak değerlendiriliyordu; ancak Bağımlılık ve Ruh Sağlığı Merkezi'nde yürütülen yeni bir beyin görüntüleme çalışması, söz konusu şikayetlerin biyolojik bir temelini ilk kez gözler önüne serdi.
Araştırma Ne Buldu?
Çalışma, Long Covid yaşayan kişilerin beyinlerinde motivasyon, hareket ve hafızayla bağlantılı bölgelerde dopamin sistemiyle ilişkili değişiklikler tespit etti. Daha spesifik olarak, beyindeki dopamin salgılayan nöronlarda hasar olduğu belirlendi. Araştırmacılar, bu bulguların yorgunluğa bağlı motivasyon kaybı, yavaş hareket ve hafıza güçlükleri gibi kalıcı sorunları açıklamaya yardımcı olabileceğine işaret ediyor.
Long Covid, Kovid-19 geçirdikten aylar sonra bile şikayetlerin devam etmesi ya da yeni belirtilerin ortaya çıkması durumu olarak tanımlanıyor. Bu tabloda bazı kişiler enfeksiyonu atlattıktan uzun süre sonra bile eski enerjilerine dönemediklerini, günlük işlere odaklanmakta zorlandıklarını ve sürekli yorgun hissettiklerini belirtiyor.
Dopamin Sistemi Neden Bu Kadar Önemli?
Bezmiâlem Vakıf Üniversitesi Nöroloji Bölümü'nden Uzman Dr. Didem Savaşçı, araştırmanın bulgularını değerlendirerek dopaminin günlük yaşamdaki kritik rolüne dikkat çekti. Dr. Savaşçı, dopaminin motivasyon, dikkat, hareket ve harekete geçme gibi pek çok süreçte belirleyici bir işlev üstlendiğini vurguladı. Bu sistemde meydana gelen değişikliklerin Long Covid hastalarının yaşadığı bazı belirtileri açıklamaya yardımcı olabileceğini de sözlerine ekledi.
Araştırmanın öne çıkan yanının, hastaların bildirdiği semptomları canlı insan beyninde dopaminerjik aktivitedeki azalmayla ilk kez ilişkilendirmesi olduğunu belirten Dr. Savaşçı, konuyu şöyle özetledi: "Bu semptomların nörobiyolojik mekanizmasını açıklayan, ölçülebilir bir biyobelirteç bulunmamaktaydı. Bu çalışma, hastaların bildirdiği semptomları canlı insan beyninde dopaminerjik aktivitedeki azalmayla ilk kez ilişkilendirdi. Dolayısıyla hastaların yaşadığı bu tablonun biyolojik bir açıklaması olabileceğini ortaya koyuyor."
Her Kronik Yorgunluk Long Covid Değil
Dr. Savaşçı, araştırmanın önemini teslim etmekle birlikte konuya temkinli yaklaşılması gerektiğinin de altını çizdi. Kovid-19 sonrasında en sık bildirilen uzun dönem nörolojik şikayetlerden birinin yorgunluk olduğunu belirten uzman, uzun süren ve nedeni açıklanamayan zihinsel yorgunlukta Long Covid'in de ihtimaller arasında değerlendirilmesi gerektiğini söyledi. Ancak her uzun süreli yorgunluğu kovid kaynaklı olarak nitelendirmenin doğru olmayacağını da özellikle vurguladı.
Öte yandan araştırmanın küçük bir hasta grubuyla yürütüldüğünü hatırlatan Dr. Savaşçı, bu nedenle sonuçların dikkatli bir şekilde yorumlanması gerektiğini belirtti.
Kovid-19'un Beyin Üzerindeki Etkileri Hâlâ Araştırılıyor
Kovid-19'un beyni nasıl etkilediği sorusu bilim dünyasında yanıt arayışını sürdürüyor. Dr. Savaşçı, bugüne kadar yapılan çalışmalarda beyindeki iltihaplanma, damar yapısındaki değişiklikler, otonom sinir sistemi bozuklukları ve beynin çalışma düzenindeki değişiklikler üzerinde durulduğunu aktardı. Yeni araştırmanın ise dopamin sisteminin de bu süreçte rol oynayabileceğine işaret ettiğini kaydetti.
Long Covid yaşayan kişilerde kronik yorgunluk, zihinsel faaliyetlerde yavaşlama ve motivasyon kaybının uzun süredir gözlemlendiğini hatırlatan Dr. Savaşçı, yeni çalışmanın bu şikayetleri beyindeki somut değişikliklerle ilişkilendiren ilk adım olma özelliği taşıdığını vurguladı. Sözlerini, "Long Covid konusunda hâlâ araştırmamız gereken çok şey var. Ancak yapılan çalışmalar sayesinde hastaların yaşadığı belirtilerin altında yatan biyolojik mekanizmaları giderek daha iyi anlamaya başlıyoruz" diyerek tamamladı.
Sıkça Sorulan Sorular
Long Covid nedir ve nasıl tanımlanır?
Long Covid, diğer adıyla uzun kovid veya Post-COVID sendromu, Kovid-19 enfeksiyonu geçirildikten aylar sonra bile şikayetlerin devam etmesi ya da yeni belirtilerin ortaya çıkması durumu olarak tanımlanmaktadır.
Yeni araştırma Long Covid ile ilgili ne ortaya koydu?
Bağımlılık ve Ruh Sağlığı Merkezi'nde yürütülen beyin görüntüleme çalışması, Long Covid'in beyindeki dopamin salgılayan nöronlarda hasarla ilişkili olduğunu ortaya koydu. Bu bulgular, yorgunluğa bağlı motivasyon kaybı, yavaş hareket ve hafıza güçlükleri gibi kalıcı sorunları açıklamaya yardımcı olabilir.
Dopamin sistemi Long Covid belirtileriyle nasıl ilişkilendiriliyor?
Araştırma, Long Covid yaşayan kişilerin beyinlerinde motivasyon, hareket ve hafızayla bağlantılı bölgelerde dopaminerjik aktivitede azalma tespit etti. Dopamin, motivasyon, dikkat ve hareket gibi pek çok süreçte önemli rol oynadığından bu sistemdeki değişiklikler kronik yorgunluk ve motivasyon kaybını açıklayabilir.
Her uzun süreli yorgunluk Long Covid'in belirtisi midir?
Uzman Dr. Didem Savaşçı'ya göre hayır. Kovid-19 sonrasında yorgunluk en sık bildirilen uzun dönem nörolojik şikayetlerden biri olsa da her uzun süreli yorgunluğun kovid kaynaklı olduğunu söylemek doğru değildir. Uzun süren ve nedeni açıklanamayan zihinsel yorgunlukta Long Covid ihtimaller arasında değerlendirilmelidir; ancak kesin bir yargıya varmak için uzman değerlendirmesi gerekir.
Araştırmanın sınırlılıkları nelerdir?
Dr. Savaşçı, araştırmanın küçük bir hasta grubuyla yapıldığını belirterek sonuçların dikkatli değerlendirilmesi gerektiğini vurguladı. Long Covid konusunda hâlâ araştırılması gereken pek çok nokta bulunduğunu ve bu çalışmanın konuya ilişkin biyolojik mekanizmaları anlamada önemli ama ilk adımlardan biri olduğunu ifade etti.
