Dünya genelinde milyarlarca insan, yemek hazırlamak için hâlâ odun, odun kömürü, kömür, gaz yağı ve tarımsal atık gibi kirletici yakıtlara bel bağlıyor. Bu yakıtların açık ateşlerde ya da basit ocaklarda yakılması, başta kadınlar ve çocuklar olmak üzere ciddi sağlık sorunlarına ve her yıl 2,5 milyon ölüme neden oluyor. Sorun, 22 Eylül'de BM Genel Kurulu bünyesinde gerçekleştirilen ilk üst düzey temiz yemek pişirme etkinliğinde uluslararası kamuoyunun gündemine taşındı.
BM'de Tarihi Bir İlk: Temiz Yemek Pişirme Zirvesi
Toplantı, Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) ile Norveç ve Kenya hükümetlerinin ortaklığıyla düzenlendi. Etkinlik, bu alanda BM Genel Kurulu çatısı altında yapılan ilk üst düzey buluşma olması bakımından dikkat çekiyor. Norveç Başbakanı Jonas Gahr Støre, Sahra Altı Afrika'daki hanelerin yaklaşık beşte dördünün hâlâ temiz yemek pişirme imkânına sahip olmadığını vurguladı. Støre, bu yükü en fazla kadınların taşıdığını da sözlerine ekledi.
'Temiz yemek pişirme', insan sağlığına zararlı kirleticilerin ortaya çıkmasını önemli ölçüde azaltan ya da tamamen önleyen yakıt ve ekipmanların kullanılması olarak tanımlanıyor. Bu tanımın dışında kalan her türlü pişirme yöntemi, ev içi hava kirliliğine zemin hazırlıyor.
Afrika'da Her 5 Kişiden 4'ü Risk Altında
Afrika kıtasında tablo özellikle ağır. Her beş kişiden dördü temiz yemek pişirme imkânından yoksun. Kirletici yakıtların yol açtığı ev içi hava kirliliği, kıtada kadın ve çocukların erken ölümlerinin başlıca nedenleri arasında sayılıyor. Odun, odun kömürü, kömür, gaz yağı ve tarımsal atıkların açık ateşlerde veya basit ocaklarda yakılması yüksek miktarda hava kirliliğine neden oluyor. Öte yandan yakacak odunun ormanlardan karşılanması, atmosferdeki karbonu tutan ormanların giderek azalmasına da yol açıyor.
İklim Üzerindeki Ağır Fatura
Kirli yemek pişirme yöntemlerinin bedeli yalnızca insan sağlığıyla sınırlı değil; iklim krizi üzerindeki etkisi de göz ardı edilemez boyutlara ulaşmış durumda. IEA'ya göre temiz yemek pişirme yöntemlerine geçiş, bazı ülkelerde LPG ve elektrik kullanımının artması nedeniyle kısa vadede emisyonları artırabilir. Ancak ajans, uzun vadeli tablonun çok daha olumlu olduğunu öngörüyor: Odun ve kömürün verimsiz şekilde yakılmasının azalması ve ormanların korunması, toplam sera gazı emisyonlarının önemli ölçüde düşmesini sağlayabilir.
IEA'nın hesaplamalarına göre temiz yemek pişirmeye geçiş, 2030 yılına kadar 1,5 gigaton karbondioksit eşdeğeri emisyonun önüne geçebilir. Bu rakam, uçaklar ve gemilerin yaklaşık bir yılda oluşturduğu karbondioksit emisyonuna denk geliyor.
IEA İcra Direktörü Fatih Birol, Avrupa'nın nispeten sınırlı bir yatırımla sorunun çözümüne önemli katkı sağlayabileceğini belirtti. Birol, "Komşunuzun evi yanıyorsa ona yardım edersiniz. Afrika bizim komşumuz" dedi.
2030 Hedefi İçin Yılda 4 Milyar Dolar Gerekiyor
IEA'nın hesaplamalarına göre Afrika'daki tüm hanelerin 2030 yılına kadar temiz yemek pişirme teknolojilerine erişebilmesi için yılda yaklaşık 4 milyar dolarlık yatırım gerekiyor. Paris'te gerçekleştirilen 2024 Afrika'da Temiz Yemek Pişirme Zirvesi'nde 2,2 milyar doların üzerinde yeni finansman taahhüdü verilmişti.
Bu kaynağın üçte birinden fazlası şimdiye kadar 28 Afrika ülkesindeki projelere aktarıldı. Aynı süreçte 120'den fazla yeni temiz yemek pişirme politikası da hayata geçirildi. IEA verilerine göre Afrika'da temiz yemek pişirme imkânına kavuşan insanların sayısındaki artış hızı, son beş yılın ortalamasına kıyasla yüzde 30 yükseldi.
Sıkça Sorulan Sorular
Kirli yakıtlarla yemek pişirme dünyada kaç kişiyi etkiliyor?
Kaynağa göre dünya genelinde milyarlarca insan yemek hazırlamak için açık ateşler ve basit ocaklar kullanıyor. Bu durum özellikle kadınlar ve çocuklar için ciddi bir sağlık sorunu oluşturuyor.
Temiz yemek pişirme nasıl tanımlanıyor?
Temiz yemek pişirme; insan sağlığına zararlı kirleticilerin ortaya çıkmasını önemli ölçüde azaltan veya önleyen yakıt ve ekipmanların kullanılması olarak tanımlanıyor.
BM'deki toplantıyı kim düzenledi?
22 Eylül'de BM Genel Kurulu kapsamında gerçekleştirilen ilk üst düzey temiz yemek pişirme etkinliği, Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) ile Norveç ve Kenya hükümetleri tarafından düzenlendi.
Afrika'da temiz yemek pişirmeye geçiş için ne kadar finansman gerekiyor?
IEA'nın hesaplamalarına göre Afrika'daki tüm hanelerin 2030 yılına kadar temiz yemek pişirme teknolojilerine erişebilmesi için yılda yaklaşık 4 milyar dolar yatırım gerekiyor.
Temiz yemek pişirmeye geçiş iklim açısından ne kadar fark yaratır?
IEA'ya göre bu geçiş, 2030 yılına kadar 1,5 gigaton karbondioksit eşdeğeri emisyonun önlenmesini sağlayabilir; bu miktar uçaklar ve gemilerin yaklaşık bir yılda oluşturduğu karbondioksit emisyonuna denk geliyor.
