Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı (UNCTAD), küresel borç krizinin boyutlarını ortaya koyan son "Borç Dünyası" (World of Debt) raporunu yayımladı. Rapora göre küresel kamu borcu 2010 yılındaki 49 trilyon dolar seviyesinden 2025 yılında 111 trilyon dolara ulaştı. UNCTAD, yükselen borçlanma maliyetlerinin özellikle gelişmekte olan ülkelerin kamu maliyesi üzerindeki baskıyı artırdığı ve sağlık ile eğitim gibi temel kalkınma önceliklerine ayrılan kaynakları ciddi şekilde kısıtladığı uyarısında bulundu.
51 ülkede faiz ödemeleri sağlık ve eğitim harcamalarını geride bıraktı
Raporda, dünya genelinde 3,7 milyar insanın yaşadığı 51 gelişmekte olan ülkede kamu borcuna ilişkin faiz ödemelerinin, devletin sağlık veya eğitim harcamalarını geride bıraktığı kaydedildi. Bu durum, borç servisinin kamu bütçeleri içinde kalkınma harcamalarının önüne geçtiğini gösteriyor. Gelişmekte olan ülkeler, 2025 yılında kamu borcu için yaklaşık 1 trilyon dolar net faiz ödemesi gerçekleştirdi. Bu rakamın 2010 yılındaki seviyenin neredeyse üç katına ulaşması dikkati çekti. UNCTAD, faiz yükündeki bu artışın kamu maliyesi üzerindeki baskıyı derinleştirdiğini ve kalkınma için ayrılması gereken kaynakları daralttığını vurguladı. Raporda, yükselen borçlanma maliyetlerine karşı atılması gereken küresel adımlardan birinin de "Borçlular Platformu"nun etkinleştirilmesi olduğu ifade edildi.
Faiz ödemeleri yeni dış kredileri aştı
Raporda, 2022 yılından bu yana dış kamu borcu faiz ödemelerinin, gelişmekte olan ülkelere sağlanan net yeni kredi miktarını aştığı belirtildi. Bu eğilim, dış borçlanmanın kalkınma için ek bir kaynak yaratmadığını ortaya koyuyor. Aksine, mevcut dış borç servisinin yeni kaynak girişlerinden daha yüksek olması, ülkeleri daha yüksek maliyetli yerli borçlanmaya itiyor. UNCTAD raporunda bu duruma ilişkin, "Borç, ülkelerin geleceğine yatırım yapmasına yardımcı olmalıdır. Ancak birçok gelişmekte olan ülkede, dış borç servisi şu anda yeni kaynak girişlerini aşmaktadır." ifadeleri kullanıldı. Bu tespit, dış borçlanmanın net kaynak transferi sağlamaktan uzaklaştığını ve borç döngüsünün kalkınma finansmanını zayıflattığını gösteriyor.
Küresel borç stoku büyüyor, faiz makası genişliyor
Küresel kamu borcunun 2010'da 49 trilyon dolar iken 2025'te 111 trilyon dolara ulaşması, son 15 yılda borç stokunun iki katından fazla arttığını ortaya koydu. Toplam borç stokunun üçte ikisinden fazlasının gelişmiş ekonomilere ait olduğu, buna karşın borç artış hızının gelişmekte olan ülkelerde çok daha agresif seyrettiği aktarıldı. Borçlanma maliyetlerindeki eşitsizlik de raporda öne çıkan başlıklardan biri oldu. Gelişmekte olan ülkelerin kamu borçlarında ortalama yüzde 5,2 faiz oranıyla karşı karşıya kaldığı, bu oranın gelişmiş ülkelerde yüzde 2,2 seviyesinde kaldığı belirtildi. Bu kronik eşitsizlik nedeniyle gelişmekte olan ülkelerin faiz ödemeleri 2010'daki 363 milyar dolardan 2025'te yaklaşık 1 trilyon dolara yükseldi. Faiz makasındaki fark, gelişmekte olan ülkelerin borç servisi yükünü yapısal olarak artırıyor.
500 milyar dolarlık tasarruf potansiyeli ve çözüm önerileri
UNCTAD raporunda, gelişmekte olan ülkeler ile gelişmiş ekonomiler arasındaki borçlanma maliyeti makasının kapatılması halinde ortaya çıkacak tasarruf potansiyeline de yer verildi. Buna göre makasın kapatılması durumunda gelişmekte olan ülkelerin yılda 500 milyar dolar tasarruf edebileceği öngörülüyor. Eğer gelişmekte olan ülkeler, gelişmiş ekonomilerle benzer oranlarda borçlanabilseydi, tasarruf edilecek bu tutar ile her yıl yaklaşık 1,3 milyon temel sağlık merkezi finanse edilebilecek ya da 1,6 milyar çocuğun yıllık asgari çeşitlilikte beslenme ihtiyacı karşılanabilecekti. Krizin aşılması için raporda küresel ve ulusal düzeyde atılması gereken adımlar sıralandı. Küresel düzeyde resmi kalkınma yardımlarındaki düşüşün tersine çevrilmesi, çok taraflı ve bölgesel kalkınma bankalarının kredi hacimlerinin genişletilmesi ve teknik yardımların artırılması önerildi. Ulusal düzeyde ise makroekonomik yönetimin güçlendirilmesi, borç portföy yapılarının iyileştirilmesi ve yenilikçi finansal araçların kullanımının yaygınlaştırılması çağrısı yapıldı.
Bangkok'ta kritik zirve: Borçlular Platformu toplanıyor
Gözler, UNCTAD'ın sekretarya desteğini yürüttüğü Borçlular Platformu'nun ilk bakanlar düzeyindeki toplantısına çevrildi. Borçlu ülkelerin sesini küresel ölçekte duyurmayı amaçlayan platform, IMF-Dünya Bankası Yıllık Toplantıları kapsamında 12 Ekim'de Bangkok'ta bakanlar düzeyindeki yönetim kurulu ile ilk kez bir araya gelecek. Toplantıyla birlikte platformun tam operasyonel aşamaya geçmesi hedefleniyor. Platformun faaliyete geçmesiyle ülkeler arası bilgi paylaşımı ile kapasite geliştirme süreçlerinin hızlandırılması amaçlanıyor. UNCTAD, platformun etkinleştirilmesini yükselen borçlanma maliyetlerine karşı küresel adımlardan biri olarak değerlendiriyor.
Sıkça Sorulan Sorular
UNCTAD'ın Borç Dünyası raporuna göre küresel kamu borcu ne kadar oldu?
Rapora göre küresel kamu borcu 2010 yılındaki 49 trilyon dolar seviyesinden 2025 yılında 111 trilyon dolara ulaştı.
Kaç ülkede faiz ödemeleri sağlık veya eğitim harcamalarını geçti?
3,7 milyar insanın yaşadığı 51 gelişmekte olan ülkede kamu borcuna ilişkin faiz ödemeleri, devletin sağlık veya eğitim harcamalarını geride bıraktı.
Gelişmekte olan ülkelerin faiz ödemeleri ne kadar arttı?
Gelişmekte olan ülkelerin faiz ödemeleri 2010'daki 363 milyar dolardan 2025'te yaklaşık 1 trilyon dolara yükseldi. Bu rakam 2010 seviyesinin neredeyse üç katına karşılık geliyor.
Dış borç servisi ile yeni krediler arasındaki denge ne durumda?
2022 yılından bu yana dış kamu borcu faiz ödemeleri, gelişmekte olan ülkelere sağlanan net yeni kredi miktarını aştı. Bu durum dış borçlanmanın kalkınma için ek kaynak yaratmadığını gösteriyor.
Borçlular Platformu ne zaman ve nerede toplanacak?
UNCTAD'ın sekretarya desteğini yürüttüğü Borçlular Platformu, IMF-Dünya Bankası Yıllık Toplantıları kapsamında 12 Ekim'de Bangkok'ta bakanlar düzeyindeki yönetim kurulu ile ilk kez bir araya gelecek.
