Dünya genelinde milyarlarca insanın yemek hazırlamak için kullandığı açık ateşler ve basit ocaklar, özellikle kadınlar ve çocuklar için ciddi bir sağlık ve çevre sorununa dönüşüyor. Afrika'da her 5 kişiden 4'ünün temiz yemek pişirme imkanına sahip olmadığı, kirletici yakıtların oluşturduğu ev içi hava kirliliğinin kıtada kadın ve çocukların erken ölümlerinin başlıca nedenleri arasında yer aldığı bildirildi. Sorun, 22 Eylül'de Birleşmiş Milletler Genel Kurulu kapsamında düzenlenen ilk üst düzey temiz yemek pişirme etkinliğinde ele alındı. Toplantı, Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) ile Norveç ve Kenya hükümetleri tarafından ortaklaşa düzenlendi.
Etkinlikte, temiz yemek pişirme imkanına erişimin hem halk sağlığı hem de iklim açısından taşıdığı önem vurgulanırken, Sahra Altı Afrika başta olmak üzere kıtadaki mevcut tabloya ve çözüm için gereken finansman ihtiyacına dikkat çekildi. IEA verileri, temiz pişirme teknolojilerine geçişin sera gazı emisyonlarında önemli bir düşüş sağlayabileceğini ve Afrika'da son dönemde kaydedilen ilerlemenin hızlandığını ortaya koyuyor.
BM Genel Kurulu Kapsamında İlk Üst Düzey Temiz Pişirme Etkinliği
Temiz yemek pişirme konusundaki ilk üst düzey etkinlik, 22 Eylül tarihinde BM Genel Kurulu marjında gerçekleştirildi. Toplantının ev sahipliğini Uluslararası Enerji Ajansı ile Norveç ve Kenya hükümetleri üstlendi. Etkinlik, dünya genelinde milyarlarca insanın yemek pişirmek için hala açık ateşlere ve basit ocaklara bağımlı olduğu gerçeğinden hareketle düzenlendi.
Toplantıda 'temiz yemek pişirme' kavramı, insan sağlığına zararlı kirleticilerin ortaya çıkmasını önemli ölçüde azaltan veya tamamen önleyen yakıt ve ekipmanların kullanılması olarak tanımlandı. Bu tanım, yalnızca kullanılan yakıtın türünü değil, aynı zamanda pişirme ekipmanının verimliliğini ve emisyon düzeyini de kapsıyor.
Norveç Başbakanı Jonas Gahr Støre, etkinlikte yaptığı değerlendirmede Sahra Altı Afrika'daki hanelerin yaklaşık beşte dördünün hala temiz yemek pişirme imkanına sahip olmadığını belirtti. Støre, bu yoksunluğun yükünü en fazla kadınların taşıdığını ifade etti. Afrika genelinde her 5 kişiden 4'ünün temiz pişirme imkanından mahrum olması, sorunun kıta ölçeğindeki yaygınlığını gözler önüne seriyor.
Kirletici Yakıtlar Sağlık ve İklimi Aynı Anda Etkiliyor
Odun, odun kömürü, kömür, gaz yağı ve tarımsal atıkların açık ateşlerde veya basit ocaklarda yakılması yüksek miktarda hava kirliliğine yol açıyor. Bu yakıtların verimsiz şekilde yakılması sonucu ortaya çıkan duman ve partiküller, ev içi hava kirliliğini artırıyor. Ev içi hava kirliliği ise özellikle kadınlar ve çocuklar için erken ölümlerin başlıca nedenleri arasında gösteriliyor.
Sağlık üzerindeki doğrudan etkilerinin yanı sıra, kullanılan yakıtların temin biçimi de çevresel bir sorun yaratıyor. Yakacak odunun ormanlardan karşılanması, atmosferdeki karbonu tutan ormanların azalmasına neden oluyor. Orman kaybı, hem karbon yutaklarının zayıflaması hem de ekosistem üzerindeki baskının artması anlamına geliyor.
IEA'ya göre temiz yemek pişirme yöntemlerine geçiş, bazı ülkelerde LPG ve elektrik kullanımının artması nedeniyle kısa vadede emisyonları artırabilir. Ancak bu kısa vadeli artışa rağmen, uzun vadede toplam sera gazı emisyonlarında önemli bir düşüş öngörülüyor. Odun ve kömürün verimsiz şekilde yakılmasının azalması ve ormanların korunması, bu düşüşün temel dayanakları olarak gösteriliyor.
1,5 Gigatonluk Emisyon Azaltım Potansiyeli
Uluslararası Enerji Ajansı, temiz yemek pişirmeye geçişin iklim üzerindeki potansiyel etkisine ilişkin bir hesaplama paylaştı. Ajansın hesaplamasına göre temiz yemek pişirmeye geçiş, 2030'a kadar 1,5 gigaton karbondioksit eşdeğeri emisyonu önleyebilir. Bu miktarın, uçaklar ve gemilerin yaklaşık bir yılda oluşturduğu karbondioksit emisyonuna denk geldiği belirtildi.
Bu projeksiyon, verimsiz yakma pratiklerinin sona ermesi ve ormanların korunmasıyla birlikte elde edilecek kazanıma işaret ediyor. Kısa vadede LPG ve elektrik kullanımına bağlı emisyon artışının, ormansızlaşmanın önlenmesi ve yakma verimliliğinin artmasıyla dengeleneceği ve net bir azalma sağlanacağı ifade ediliyor.
IEA İcra Direktörü Fatih Birol da konuya ilişkin değerlendirmesinde Avrupa'nın rolüne dikkat çekti. Birol, Avrupa'nın nispeten sınırlı bir yatırımla sorunun çözümüne önemli katkı sağlayabileceğini belirtti ve "Komşunuzun evi yanıyorsa ona yardım edersiniz. Afrika bizim komşumuz." ifadelerini kullandı.
2030 Hedefi İçin Yılda 4 Milyar Dolar Yatırım Gerekiyor
IEA'nın hesaplamalarına göre Afrika'daki tüm hanelerin 2030'a kadar temiz yemek pişirme teknolojilerine erişebilmesi için yılda yaklaşık 4 milyar dolar yatırım gerekiyor. Bu finansman ihtiyacı, kıta genelinde temiz pişirme altyapısının yaygınlaştırılması, ekipman temini ve dağıtım ağlarının kurulması için gerekli kaynak olarak tanımlanıyor.
Bu hedef doğrultusunda atılan adımlardan biri, Paris'te düzenlenen 2024 Afrika'da Temiz Yemek Pişirme Zirvesi oldu. Zirvede 2,2 milyar doların üzerinde yeni finansman taahhüdü verildi. IEA verilerine göre bu kaynağın üçte birinden fazlası şimdiye kadar 28 Afrika ülkesindeki projelere aktarıldı.
Finansman taahhütlerinin yanı sıra politika düzeyinde de ilerleme kaydedildi. Zirve sonrasında 120'den fazla yeni temiz yemek pişirme politikası hayata geçirildi. IEA'ya göre Afrika'da temiz yemek pişirme imkanına kavuşan insanların sayısındaki artış hızı, son beş yılın ortalamasına kıyasla yüzde 30 yükseldi. Bu artış, son dönemde hem finansman hem de politika tarafında sağlanan ivmenin sahadaki yansıması olarak değerlendiriliyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Temiz yemek pişirme nasıl tanımlanıyor?
Kaynakta temiz yemek pişirme, insan sağlığına zararlı kirleticilerin ortaya çıkmasını önemli ölçüde azaltan veya önleyen yakıt ve ekipmanların kullanılması olarak tanımlanıyor.
BM Genel Kurulu kapsamındaki temiz yemek pişirme etkinliği ne zaman ve kimler tarafından düzenlendi?
Etkinlik 22 Eylül'de BM Genel Kurulu kapsamında düzenlendi. Toplantı, Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) ile Norveç ve Kenya hükümetleri tarafından ortaklaşa düzenlendi.
Afrika'da temiz yemek pişirme imkanına erişim düzeyi nedir?
Kaynakta Afrika'da her 5 kişiden 4'ünün temiz yemek pişirme imkanına sahip olmadığı belirtiliyor. Norveç Başbakanı Jonas Gahr Støre de Sahra Altı Afrika'daki hanelerin yaklaşık beşte dördünün hala temiz yemek pişirme imkanına sahip olmadığını ifade etti.
Temiz yemek pişirmeye geçişin emisyonlara etkisi nasıl hesaplanıyor?
IEA'ya göre bazı ülkelerde LPG ve elektrik kullanımının artması nedeniyle kısa vadede emisyonlar artabilir. Ancak odun ve kömürün verimsiz yakılmasının azalması ve ormanların korunması sayesinde toplam sera gazı emisyonlarının önemli ölçüde düşmesi bekleniyor. Ajans, geçişin 2030'a kadar 1,5 gigaton karbondioksit eşdeğeri emisyonu önleyebileceğini ve bunun uçaklar ve gemilerin yaklaşık bir yıllık emisyonuna denk olduğunu hesaplıyor.
2030 hedefi için ne kadar yatırım gerekiyor ve bugüne kadar ne kadar taahhüt verildi?
IEA'nın hesaplamalarına göre Afrika'daki tüm hanelerin 2030'a kadar temiz yemek pişirme teknolojilerine erişebilmesi için yılda yaklaşık 4 milyar dolar yatırım gerekiyor. Paris'te düzenlenen 2024 Afrika'da Temiz Yemek Pişirme Zirvesi'nde 2,2 milyar doların üzerinde yeni finansman taahhüdü verildi, bu kaynağın üçte birinden fazlası 28 Afrika ülkesindeki projelere aktarıldı ve 120'den fazla yeni politika hayata geçirildi.
