Geçen hafta cuma günü Sibirya'da bir kadının ölümü, internette veba korkusunu yeniden alevlendirdi. 28 yaşındaki Darya Shipilova, Sibirya'nın İrkutsk bölgesindeki Veba ile Mücadele Enstitüsü'nde çalışıyordu. Rus medyasının haberlerine göre kadın, muhtemelen vebaya maruz kaldıktan sonra "nedeni belirlenemeyen" zatürreden hayatını kaybetti ve yaklaşık 200 kişi karantinaya alındı. Yetkililer endişeleri hızla yatıştırmaya çalışsa da sosyal medyada spekülasyonlar durmuyor.
Shipilova'nın ölüm nedeni şu an itibariyle resmi olarak doğrulanmış değil ve testlerin sürdüğü bildiriliyor. Doğrulanamayan haberlere göre kadın, ya veba bakterisi içeren bir test tüpünü kırdıktan sonra ya da Moğolistan sınırındaki Buryatya bölgesine yaptığı bir saha gezisinin ardından zatürre benzeri belirtilerle hastalandı. Buryatya bölgesinde vebanın yaban hayvanları arasında endemik olduğu biliniyor.
Veba Nedir, Kaç Türü Var?
Veba, Yersinia pestis bakterisinin neden olduğu ve klinik olarak üç farklı biçimde seyreden bir hastalık. Bunların en yaygını bubonik (hıyarcıklı) veba; enfekte pirelerin ısırmasıyla bulaşıyor. Bakteri insan vücuduna girdikten sonra lenf düğümlerine yerleşiyor ve kasık, boyun ile koltuk altlarında "bubon" adı verilen ağrılı şişliklere yol açıyor.
Bakteri kana karışırsa septisemik vebaya, akciğerlere ulaşırsa pnömonik vebaya dönüşüyor. Pnömonik veba, diğer türlerden farklı olarak öksürük veya hapşırık sırasında havaya karışan damlacıklar aracılığıyla kişiden kişiye bulaşabiliyor. Maruz kalındıktan sonra belirtiler 24 saat gibi kısa bir sürede başlayabiliyor ve erken tedavi edilmezse neredeyse her zaman ölümcül seyrediyor.
Kara Ölüm'den Günümüze: Modern Koşullar Çok Farklı
- yüzyılda Avrupa'yı kasıp kavuran Kara Ölüm, bubonik ve pnömonik vebanın bir arada görüldüğü büyük bir salgındı. Kıtada 25 milyondan fazla insanın ölümüne yol açarak nüfusun üçte biri ile üçte ikisi arasındaki bir kesimi silip süpürdü. Bu yayılımda, yeni açılan ticaret yolları ve gemilerle taşınan tahıl ve un gibi mallar belirleyici bir rol oynadı.
Uzmanlar, günümüz koşullarının vebanın bu denli hızlı yayılmasına artık izin vermediğini belirtiyor. 14. yüzyılda sokaklar atık ve yemek artıklarıyla doluydu; bu durum hastalığı taşıyan pirelere ev sahipliği yapan kara sıçanlar için ideal bir ortam oluşturuyordu. İnsanlar birbirlerine çok yakın yaşıyor, tüccarlar aylarca sıkışık gemilerde vakit geçiriyordu. Bu koşullar artık dünyanın büyük bölümünde geçerli değil.
Antibiyotikler ve Erken Tespit: Salgını Önleyen İki Kalkan
Oxford Üniversitesi'nden yoksullukla ilişkili bulaşıcı hastalıklar profesörü Piero Olliaro, "Veba için çok iyi sonuç veren iki tedavi yöntemimiz var" diyor. 2025 yılında Olliaro ve ekibi, Madagaskar'da veba tedavisine yönelik ilk randomize kontrollü çalışmayı yayımladı. Araştırma, iki antibiyotiğin veba tedavisinde yüzde 92 oranında etkili olduğunu ortaya koydu. Hastalığın zatürreye dönüştüğü az sayıdaki vakada bile hızlı tedaviyle hastaların yüzde 85'i iyileşerek hayatta kaldı.
Bir diğer önemli etken ise pnömonik vebanın ancak belirtiler ortaya çıktıktan sonra bulaşabilmesi. Bu durum, Covid-19 gibi belirti göstermeden yayılan virüslerden vebayı temelden ayırıyor. Birmingham Üniversitesi'nden viral immünoloji doçenti Zania Stamataki, "İnsanların uçağa binip seyahat ettiğini ve her yerde yeni enfeksiyonlar gördüğünü fark edersek, bunu gözden kaçırmamız mümkün değil" diyor ve vakaların oldukça hızlı tespit edileceğini vurguluyor. Belirtilerin şiddetli ve belirgin olması da erken müdahaleyi kolaylaştırıyor.
DSÖ'nün Risk Değerlendirmesi ve Temaslı Takibi
Dünya Sağlık Örgütü sözcüsü Christian Lindmeier, 6 Ekim Salı günü örgütün ilk resmi risk değerlendirmesini açıkladı. Lindmeier, riskin "İrkutsk için orta ila düşük, Rusya Federasyonu genelinde düşük ve DSÖ Avrupa bölgesinde çok düşük" olduğunu belirtti. DSÖ'ye göre hastanın tüm temaslıları tespit edildi ve takip altına alındı; şu an itibarıyla hiçbirinde hastalık belirtisi görülmüyor. Bu yaklaşım, ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi'nin (CDC) önerileriyle de örtüşüyor: risk altındaki kişilerin belirlenmesi, izlenmesi, taranması, karantinaya alınması ve antibiyotik verilmesi.
Laboratuvar Güvenliği: Katman Katman Koruma
Stamataki, laboratuvar ortamında bulaşmanın son derece nadir görüldüğünü ve bunun tesadüf olmadığını açıklıyor. "Bunlar çok özel laboratuvarlar. Katman katman koruma var" diyen Stamataki, araştırmacıların tam kişisel koruyucu ekipman giydiğini ve numunelerin yalnızca biyolojik güvenlik kabinleri içinde işlendiğini belirtiyor. Bu kabinler negatif hava basıncı altında çalışıyor; yani hava akışı içeriye ve kullanıcıdan uzağa doğru yönleniyor. "Bir tüp kırılırsa, kabinin içinde kırılır ve kullanıcı korunmuş olur" diyor. Tüpler taşınırken bile ikincil bir muhafaza kabına konuluyor; teknisyenler ise bu laboratuvarlarda çalışmaya başlamadan önce yoğun bir eğitimden geçiyor.
Veba Hâlâ Var, Ama Pandemi Riski Düşük
Tüm bu güvenceler, vebanın tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmiyor. Hastalık, Afrika, Asya, Güney Amerika ve ABD dahil pek çok bölgedeki kemirgen popülasyonlarında endemik olmayı sürdürüyor. ABD'de her yıl ortalama yedi veba vakası bildiriliyor. Dünyanın bazı bölgelerinde pnömonik vebanın insandan insana bulaştığı yerel salgınlar da zaman zaman yaşanıyor. 2017'de Madagaskar'da patlak veren salgın 2.417 vakaya ve 209 ölüme yol açmıştı; ancak Olliaro, bu salgının kontrol altına alınmış olmasının, veba salgınlarının genellikle sınırlı kaldığının ve pandemiye dönüşmediğinin somut bir kanıtı olduğunu söylüyor.
Bununla birlikte Olliaro, küresel yayılım ihtimalinin düşük olmasının yatırım yapılmaması gerektiği anlamına gelmediğini de hatırlatıyor. "Küresel ölçekte çok fazla insanı etkilemeyebilir, ancak yine de acıya neden oluyor" diyen Olliaro, "Önemli bir hastalık, bu yüzden vebanın varlığını unutmamalıyız" diye ekliyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Sibirya'da hayatını kaybeden kişi kim ve nerede çalışıyordu?
28 yaşındaki Darya Shipilova, Sibirya'nın İrkutsk bölgesindeki Veba ile Mücadele Enstitüsü'nde çalışıyordu. Kadının ölüm nedeni şu an itibarıyla resmi olarak doğrulanmış değil; testlerin sürdüğü bildiriliyor.
Pnömonik veba diğer veba türlerinden neden daha tehlikeli kabul ediliyor?
Pnömonik veba, öksürük veya hapşırık sırasında havaya karışan damlacıklar yoluyla kişiden kişiye bulaşabiliyor. Erken tedavi edilmezse neredeyse her zaman ölümcül seyrediyor ve belirtiler maruz kalındıktan sonra 24 saat gibi kısa bir sürede başlayabiliyor.
Veba tedavisinde antibiyotikler ne kadar etkili?
2025 yılında Madagaskar'da yürütülen ilk randomize kontrollü çalışmaya göre iki antibiyotik, veba tedavisinde yüzde 92 oranında etkili bulundu. Hastalığın zatürreye dönüştüğü vakalarda bile hızlı tedaviyle hastaların yüzde 85'i hayatta kaldı.
DSÖ bu vakaya ilişkin riski nasıl değerlendiriyor?
DSÖ sözcüsü Christian Lindmeier, 6 Ekim'de açıkladığı ilk risk değerlendirmesinde riskin İrkutsk için orta ila düşük, Rusya Federasyonu genelinde düşük ve DSÖ Avrupa bölgesinde çok düşük olduğunu belirtti. Hastanın tüm temaslılarının takip altına alındığı ve hiçbirinde belirti görülmediği de açıklandı.
Veba günümüzde dünyada hâlâ görülüyor mu?
Evet. Veba, Afrika, Asya, Güney Amerika ve ABD dahil pek çok bölgedeki kemirgen popülasyonlarında endemik olmayı sürdürüyor. ABD'de her yıl ortalama yedi insan vakası bildiriliyor; 2017'de Madagaskar'da yaşanan salgın ise 2.417 vakaya ve 209 ölüme yol açmıştı.
