AB'de petrol şirketlerine ek vergi için çalışma grubu kuruldu, ancak ortak vergi henüz uzakta

Avrupa Birliği'nde petrol ve enerji şirketlerinin olağanüstü kârlarına ek vergi getirilmesi tartışması yeni bir aşamaya girdi. Almanya'nın öncülüğünde Avrupa gündemine taşınan konu, 9 Ekim'de Lüksemburg'da toplanan AB maliye bakanlarının gündeminde yerini aldı. Görüşmelerin ardından Avrupa Komisyonu'nun konuyu teknik düzeyde incelemek üzere bir çalışma grubu kurması kararlaştırıldı. Bununla birlikte bu adım, petrol şirketlerine yeni bir vergi getirildiği anlamına gelmiyor; ortak bir Avrupa vergisi için ülkeler arasında henüz uzlaşı sağlanmış değil.

Altı ülkenin ortak talebi somut adıma dönüştü

Almanya, İtalya, İspanya, Polonya, Portekiz ve Avusturya, enerji fiyatlarının yükseldiği dönemlerde petrol şirketlerinin elde ettiği olağanüstü kazançların Avrupa genelinde vergilendirilmesini talep ediyor. Bu altı ülke, 21 Ağustos'ta AB dönem başkanı İrlanda'ya ortak bir mektup göndererek konunun Avrupa düzeyinde ele alınmasını istemişti. 9 Ekim'deki toplantı ise söz konusu siyasi çağrının ardından sürecin teknik bir zemine oturtulması bakımından önemli bir adım niteliği taşıdı.

İrlanda Maliye Bakanı ve AB Konseyi dönem başkanlığı temsilcisi Simon Harris, toplantının ardından yaptığı açıklamada maliye bakanlarının konunun daha ayrıntılı biçimde incelenmesi gerektiği konusunda uzlaştığını bildirdi. Harris, teknik yetkililerin Avrupa Komisyonu ile birlikte çalışacağını da sözlerine ekledi. Komisyon ise farklı ülkelerde uygulanabilecek yöntemleri değerlendirecek, mevcut uygulamaları karşılaştıracak ve üye devletlere teknik destek sağlayacak.

Brüksel ile üye devletler arasında yetki tartışması

Yeni verginin önündeki en önemli engellerden biri, vergilendirme yetkisinin hangi düzeyde kullanılacağı sorusu. Avrupa Komisyonu'nun Ekonomiden Sorumlu Üyesi Valdis Dombrovskis, enerji şirketlerinin olağanüstü kârlarının vergilendirilmesi konusunda üye devletlerin daha uygun konumda bulunduğunu belirtti. Komisyon'un tutumu, ülkelerin kendi ulusal vergi düzenlemelerini hayata geçirebileceği yönünde; altı ülke ise Avrupa genelinde ortak bir mekanizma kurulmasını tercih ediyor.

Bu görüş ayrılığı pratikte önemli sonuçlar doğuruyor. Büyük petrol şirketleri birden fazla ülkede faaliyet gösterdiğinden, Avrupa çapında ortak bir vergi uygulanması halinde hangi kazançların vergiye tabi tutulacağı, vergi gelirinin hangi ülkede tahsil edileceği ve mevcut ulusal düzenlemelerle nasıl ilişkilendirileceği gibi karmaşık soruların yanıtlanması gerekiyor. Üstelik tüm AB üyeleri ortak düzenlemeyi desteklemiyor. Fransa önerinin gerekçesine anlayış göstermekle birlikte Avrupa düzeyindeki uygulama yöntemine ilişkin çekincelerini dile getirirken, mali disiplin konusunda daha katı bir tutum benimseyen bazı ülkeler yeni vergiye açıkça karşı çıkıyor. Bu tablo, çalışma grubunun kurulmasının ortak verginin mutlaka yürürlüğe gireceği anlamına gelmediğini ortaya koyuyor.

2022'deki geçici dayanışma vergisinin mirası

AB'nin bu tartışmayı yürütmesi ilk kez değil. Rusya'nın Ukrayna'ya saldırısının ardından enerji fiyatlarının sert biçimde yükseldiği 2022 yılında, petrol, doğal gaz, kömür ve rafineri sektörlerini kapsayan geçici bir dayanışma katkısı kabul edilmişti. Düzenlemeye göre şirketlerin 2022 ve 2023 yıllarında elde ettikleri vergilendirilebilir kârların, 2018-2021 döneminin ortalama yıllık kârını yüzde 20'den fazla aşan bölümü ek vergiye tabi tutulmuştu. Bu olağanüstü kâr üzerinden uygulanacak vergi oranı en az yüzde 33 olarak belirlenmişti.

Toplanan gelirlerin enerji faturaları yükselen hanelere ve işletmelere destek amacıyla kullanılması öngörülmüştü. Ancak söz konusu düzenleme geçici nitelikteydi ve tüm ülkelerde aynı sonuçları doğurmadı. Yeni çalışmada 2022'deki uygulamadan çıkarılan derslerin değerlendirilmesi bekleniyor. Önceki verginin yüzde 33 olan asgari oranının yeniden uygulanacağına ilişkin henüz bir karar bulunmuyor.

Çok uluslu şirketlerin yurt dışı kârları da masada

Altı ülkenin ortak talebindeki dikkat çekici noktalardan biri, çok uluslu petrol şirketlerinin Avrupa dışındaki faaliyetlerinden elde ettikleri kazançların da olası bir vergi düzenlemesine dahil edilmesi isteği. Büyük petrol şirketleri üretim, rafineri ve ticaret faaliyetlerini farklı ülkelerde yürüttüğünden, şirketlerin toplam kârlarıyla belirli bir ülkede vergilendirilen kazançları arasında önemli farklar oluşabiliyor. Altı ülke, hazırladıkları ortak talepte bu yurt dışı kârların olası bir düzenlemeye nasıl dahil edilebileceğinin araştırılmasını istemişti.

Ancak bunun hayata geçirilmesi kolay değil. Uluslararası vergi anlaşmaları, çifte vergilendirme hükümleri ve şirketlerin farklı ülkelerdeki yükümlülüklerinin tek tek değerlendirilmesi gerekiyor. Yeni düzenlemenin hangi petrol ve enerji şirketlerini kapsayacağı, yalnızca üretim faaliyetlerine mi uygulanacağı yoksa rafineri ve ticaret kazançlarını da mı içereceği henüz netlik kazanmadı.

Ek vergi akaryakıt fiyatlarını otomatik olarak düşürmez

Avrupa'daki bu vergi tartışmasının arka planında enerji fiyatlarının haneler ve işletmeler üzerinde yarattığı maliyet baskısı yatıyor. Özellikle motorin fiyatlarındaki yükseliş, taşımacılık ve sanayi sektörlerinde maliyetleri artırırken petrol şirketlerinin rafineri ve ticaret faaliyetlerinden elde ettikleri kazançlar giderek daha fazla sorgulanmaya başlandı. Altı ülke, olağanüstü kazançlardan alınacak ek vergi gelirlerinin tüketicilerin ve işletmelerin enerji maliyetlerini hafifletmek amacıyla kullanılmasını istiyor.

Bununla birlikte şirketlere ek vergi uygulanması, benzin ya da motorin fiyatlarının kendiliğinden düşmesini sağlamıyor. Verginin tüketicilere nasıl yansıyacağı; elde edilen gelirin hangi destek programlarına aktarılacağına ve enerji piyasasındaki arz-talep koşullarına bağlı olacak. Türkiye açısından düzenlemenin doğrudan uygulanması söz konusu değil; ancak Avrupa enerji piyasalarında oluşabilecek maliyet değişimleri, uluslararası petrol ve akaryakıt ticareti üzerinden dolaylı etkiler yaratabilir.

9 Ekim toplantısının ardından yeni bir vergi oranı, uygulama tarihi veya resmi yasa taslağı açıklanmadı. Avrupa Komisyonu'nun teknik incelemeyi ne zaman tamamlayacağı da henüz belli değil. Önümüzdeki süreçte belirleyici soru, çalışma grubunun ortak Avrupa vergisi için uygulanabilir bir model ortaya koyup koyamayacağı olacak.

Sıkça Sorulan Sorular

AB maliye bakanları toplantısında petrol vergisi konusunda ne kararlaştırıldı?

9 Ekim'de Lüksemburg'da yapılan AB maliye bakanları toplantısında, enerji şirketlerinin olağanüstü kârlarının vergilendirilmesine ilişkin seçeneklerin teknik düzeyde araştırılması amacıyla Avrupa Komisyonu bünyesinde bir çalışma grubu kurulması kararlaştırıldı. Bu karar, petrol şirketlerine yeni bir vergi getirildiği anlamına gelmiyor.

Hangi ülkeler petrol şirketlerine ek vergi istedi?

Avrupa Komisyonu ile üye devletler arasında ne tür bir görüş ayrılığı var?

Avrupa Komisyonu'nun Ekonomiden Sorumlu Üyesi Valdis Dombrovskis, vergilendirme konusunda üye devletlerin daha uygun konumda bulunduğunu belirterek ülkelerin kendi ulusal düzenlemelerini hayata geçirebileceğini savunuyor. Buna karşın altı ülke, Avrupa genelinde ortak bir vergi mekanizması kurulmasını tercih ediyor. Fransa önerinin gerekçesine anlayış gösterse de Avrupa düzeyindeki uygulama yöntemine ilişkin çekincelerini dile getiriyor; bazı ülkeler ise yeni vergiye karşı çıkıyor.

AB 2022 yılında enerji şirketlerine nasıl bir ek vergi uygulamıştı?

2022 yılında petrol, doğal gaz, kömür ve rafineri sektörlerini kapsayan geçici bir dayanışma katkısı kabul edilmişti. Şirketlerin 2022 ve 2023 yıllarında elde ettikleri vergilendirilebilir kârların, 2018-2021 döneminin ortalama yıllık kârını yüzde 20'den fazla aşan bölümü ek vergiye tabi tutulmuş; bu olağanüstü kâr üzerinden uygulanacak vergi oranı en az yüzde 33 olarak belirlenmişti. Söz konusu düzenleme geçici nitelikteydi ve tüm ülkelerde aynı sonuçları doğurmadı.

Yeni vergi akaryakıt fiyatlarını düşürür mü?

Petrol şirketlerine ek vergi uygulanması, benzin veya motorin fiyatlarının kendiliğinden düşmesini sağlamıyor. Verginin tüketicilere nasıl yansıyacağı; elde edilen gelirin hangi destek programlarına aktarılacağına ve enerji piyasasındaki arz-talep koşullarına bağlı olacak. Altı ülke, elde edilecek vergi gelirlerinin tüketicilerin ve işletmelerin enerji maliyetlerini hafifletmek amacıyla kullanılmasını istiyor.