3 Bin 300 Yıllık Kehanet Merkezi Klaros, İzmir Büyükşehir Belediyesi Desteğiyle Işığa Kavuşuyor

İzmir'in Menderes ilçesinde, ilk bakışta sessiz bir vadi görünümü veren bir alanda binlerce yıl önce imparatorlar, komutanlar ve kent yöneticileri en kritik kararları için tanrı Apollon'a danışıyordu. Savaşın başlayıp başlamayacağı, salgının nasıl sona ereceği, bir kentin nereye kurulacağı gibi sorular burada soruluyordu. Bugün aynı topraklarda kahinlerin yerini arkeologlar aldı. Klaros antik kutsal alanında, İzmir Büyükşehir Belediyesi'nin desteğiyle Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü öğretim üyesi Doç. Dr. Onur Zunal başkanlığındaki ekip, MÖ 13. yüzyıldan bu yana biriken tarihin izlerini katman katman ortaya çıkarıyor.

Antik Dünyanın Üç Büyük Kehanet Merkezinden Biri

Doç. Dr. Onur Zunal, Klaros'un antik dünya açısından taşıdığı ağırlığı şöyle aktarıyor: "Klaros, MÖ 13. yüzyılda kuruluyor ve MS 4. yüzyılda Hristiyanlığın resmi din haline gelmesine kadar bir pagan kutsal alanı ve kehanet merkezi olarak kullanılıyor. Didim'deki Apollon Tapınağı ve Yunanistan'daki Delphi Apollon Tapınağı ile birlikte antik dünyanın üç büyük kehanet merkezinden birindeyiz. Üstelik bu üçü arasında en erken kurulanı."

Kutsal alanın çekim gücü yalnızca Batı Anadolu ile sınırlı kalmamış; bugünkü adlarıyla İtalya, İspanya, Hırvatistan ve Romanya gibi Avrupa ülkelerinden, hatta Afrika kıtasındaki Moritanya'dan ziyaretçiler Klaros'a gelmiş. Zunal'a göre kehanet o dönemde salt dinsel bir olgu değil; siyasi ve askeri kararların da belirleyicisiydi. İmparatorlar önemli adımlar atmadan önce mutlaka Apollon'a danışıyordu.

İzmir'in Bugünkü Yerine Taşınması da Klaros'tan Soruldu

Klaros'un İzmir tarihi açısından özel bir yeri var. Zunal, bu bağı şöyle anlatıyor: "Büyük İskender, Kadifekale'de, Pagos eteklerinde gördüğü rüyanın ardından ünlü komutanı Lysimakhos'u Klaros'a gönderiyor. Lysimakhos kehanet ritüelini gerçekleştirdikten sonra İskender'in rüyasını kahine iletiyor. Apollon kahini, yeni kentte yaşayacak insanların eski kenttekilere göre üç, hatta dört kat daha mutlu olacaklarını söylüyor. Böylece İzmir'in bugünkü yerine taşınmasına ilişkin kehanet Klaros'tan verilmiş oluyor."

Kazılarda Neler Bulundu: Konuk Evi, Devasa Tapınak ve Gizemli Yapı

2026 yılı kazıları temmuz ayının ortasında başladı. Arkeolog, mimar, restoratör, konservatör, epigraf ve nümismatlardan oluşan disiplinler arası ekip, iki farklı sektörde çalışmalarını sürdürdü. Bunlardan ilki, kutsal alanın giriş yapısı olan propylonun doğusundaki bölge. Zunal, bu alanın MS 1. ve 2. yüzyıllarda ziyaretçilerin konakladığı bir yer olduğunu, burada "katagogeion" adı verilen ve günümüzün motel ya da pansiyonuna benzetilebilecek yapıların yer aldığını belirtiyor.

İkinci sektör ise kutsal alanın ana kenti Notion'a doğru uzanan güneydeki yaklaşık 2 bin 500 metrekarelik büyük yapı birimi. 2016'dan bu yana kazılan bu yapı Roma İmparatorluk Çağı'nda, MS 1. ile 3. yüzyıllar arasında kullanılmış. Kuzeyde yedi, güneyde de yedi mekânın bulunduğu ve ortasında açık avlunun yer aldığı bu yapının işlevi henüz kesin olarak belirlenemedi. Zunal, 2026 sezonu itibarıyla ilginç bir tespiti de paylaşıyor: "Yapının deprem etkisiyle sona ermiş olabileceğini düşünüyoruz. İlk evrenin bir yıkım gördüğünü ve ikinci evrenin bu enkazın üzerine kurulmuş olabileceğini bu yıl tespit ettik."

Klaros'un merkezindeki Apollon Tapınağı ise antik dünyanın mühendislik ve organizasyon gücünü gözler önüne seriyor. MÖ 300'ler civarında yapımına başlanan tapınak, Augustus, Tiberius ve Hadrianus gibi imparatorların desteklerine rağmen bir türlü tamamlanamadı. Zunal, "Yaklaşık 450 yıl süren bir inşaattan söz ediyoruz" diyor. 44 metre uzunluğunda ve 22 metre genişliğindeki tapınağın uzun kenarlarında 11, kısa kenarlarında 6 sütun bulunuyor. Her sütun 11 mermer tamburdan oluşuyor; her tambur yaklaşık 6 ton ağırlığında. Başlığıyla birlikte tek bir sütunun ağırlığı 75-80 tona ulaşıyor ve yapının tamamı yaklaşık 13-14 metre yüksekliğinde.

Tonlarca Mermer Denizi Aşarak Geldi, Bir Gemi Battı

Klaros'ta kullanılan mermerlerin bir bölümü Marmara Adası'ndaki antik Prokonnesos taş ocaklarından, bir bölümü ise Paros Adası'ndan getirildi. Bu uzun mesafeli taşımacılığın en çarpıcı kanıtı ise denizin dibinde bulundu. Zunal, Prokonnesos'tan Klaros'a gelmekte olan bir kargo gemisinin Kızılburun açıklarında, bugünkü Teos yakınlarında battığını aktarıyor. Kazısı yapılan geminin, Klaros'a ait Dor düzeninde bir sütun başlığı ve sütun taşıdığı tespit edildi. "Yaklaşık 75-80 ton ağırlığa ulaşan bir taşıyıcı sütundan bahsediyoruz. Bunların taşınması son derece zahmetli ve maliyetliydi. Dolayısıyla Klaros gibi kutsal alanların, bugünkü ifadeyle sponsorlarının olduğunu da biliyoruz" diyor Zunal.

Kaplumbağalar, Defne Ağaçları ve Binlerce Yıllık Süreklilik

Klaros'ta zaman yalnızca kazı çukurlarında değil, alanda dolaşan kaplumbağalarda ve sunakların çevresinde büyüyen defne ağaçlarında da kendini gösteriyor. Zunal'a göre kaplumbağalar antik çağda Apollon'un dünyasının bir parçasıydı; çünkü Apollon'un icat ettiği söylenen liranın ses kutusu kaplumbağa kabuğundan yapılıyordu. Lira çalan Apollon figürinleri de dönemin en önemli adak eşyaları arasında yer alıyordu.

Defne ise Apollon'un kutsal ağacı olarak bilinir. Mitolojide Apollon'un sevgilisi Daphne'nin tanrılar tarafından defne ağacına dönüştürüldüğü anlatılır. Bunun ötesinde defnenin kehanet sırasında esinlenme amacıyla da kullanıldığı, rahip ve kahinlerin sunular sırasında defne taçları ve yaprakları kullandığı bilinmektedir. Bugün Klaros'a gelindiğinde özellikle sunakların çevresinde çok sayıda defne ağacı göze çarpıyor.

Kehanetten Demirciliğe: Klaros'un Dönüşümü

Hristiyanlığın Roma İmparatorluğu'nun resmi dini haline gelmesiyle pagan kutsal alanları işlevlerini yitirmeye başladı. Klaros ise bir anda ortadan kalkmadı; dönüştü. Zunal, MS 5. ve 7. yüzyılda kutsal alanın asıl işlevini yitirdiğini, kentten buraya doğru bir yerleşimin geldiğini ve bazı atölyelerin bu yapılarda faaliyete geçtiğini aktarıyor. Ekip bir demirci atölyesinin varlığını tespit etti; çok sayıda yarı mamul ve cüruflaşmış tuğla da yakın çevrede bir tuğla atölyesinin bulunduğuna işaret ediyor. Son üç yıldır çalışmalar özellikle bu alana yoğunlaştırıldı.

Klaros'un bir diğer şaşırtıcı bulgusu ise Homeros heykeliyle ilgili. İlyada ve Odysseia'nın şairine ait heykel gövdesi 1952 kazılarında iki parça halinde ortaya çıkarılarak İzmir'deki müzeye götürüldü. 1992'de ise başı bulundu; o dönemde kazı Selçuk Müzesi'ne bağlı olduğundan baş Selçuk'a gönderildi. Gövde ve başın aynı heykele ait olduğu anlaşıldıktan sonra iki parça 2000'li yılların başında yeniden bir araya getirildi. MÖ 200-180 civarında yapıldığı bilinen bu heykel, Apollon, Artemis ve Leto'dan oluşan üçlü kült heykeliyle aynı dönemde ve büyük olasılıkla aynı atölyede üretildi. Zunal, Homeros'un burada diğer tanrılarla aynı sınıfta yer almasının onun tanrısallaştırılması açısından son derece önemli olduğuna dikkat çekiyor.

İzmir Büyükşehir Belediyesi 2016'dan Bu Yana Destek Veriyor

Klaros kazıları, Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü'nün her yıl yenilenen izniyle sürdürülüyor. Kazı, koruma ve belgeleme çalışmalarına farklı kurumlar destek veriyor. Zunal, "İzmir Büyükşehir Belediyesi 2016 yılından bu yana Klaros'ta yürüttüğümüz arkeolojik kazı, restorasyon ve belgeleme çalışmalarının önemli destekçilerinden biri" diyor. 2025 yılından itibaren ise ana sponsor olarak SAYA Holding de iş birliğine dahil oldu. Zunal, bakanlığa, büyükşehir belediyesine ve ana sponsora şükranlarını iletti.

Sıkça Sorulan Sorular

Klaros antik kutsal alanı nerede bulunuyor?

Klaros, İzmir'in Menderes ilçesinde yer alıyor. Alan, ilk bakışta sessiz görünen bir vadinin içinde konumlanmış durumda.

Klaros ne zaman kuruldu ve ne zamana kadar aktif olarak kullanıldı?

Doç. Dr. Onur Zunal'a göre Klaros MÖ 13. yüzyılda kuruldu ve MS 4. yüzyılda Hristiyanlığın resmi din haline gelmesine kadar pagan kutsal alanı ve kehanet merkezi olarak kullanıldı. MS 5. ve 7. yüzyılda ise asıl işlevini yitirerek farklı bir yerleşim ve atölye alanına dönüştü.

Apollon Tapınağı'nın özellikleri nelerdir?

Tapınak 44 metre uzunluğunda ve 22 metre genişliğinde olup uzun kenarlarında 11, kısa kenarlarında 6 sütun bulunuyor. Her sütun 11 mermer tamburdan oluşuyor; her tambur yaklaşık 6 ton ağırlığında. Başlığıyla birlikte tek bir sütunun ağırlığı 75-80 tona, yapının yüksekliği ise yaklaşık 13-14 metreye ulaşıyor. MÖ 300'ler civarında başlanan inşaat yaklaşık 450 yıl sürmesine rağmen tamamlanamadı.

Homeros heykelinin baş ve gövdesi nasıl bir araya geldi?

Heykel gövdesi 1952 kazılarında iki parça halinde bulunarak İzmir'deki müzeye götürüldü. Homeros'un başı ise 1992 yılında ele geçirildi ve o dönemde Klaros kazısı Selçuk Müzesi'ne bağlı olduğundan Selçuk'a gönderildi. Gövde ile başın aynı heykele ait olduğu anlaşıldıktan sonra iki parça 2000'li yılların başında yeniden bir araya getirildi.

İzmir Büyükşehir Belediyesi Klaros kazılarına ne zamandan beri destek veriyor?

İzmir Büyükşehir Belediyesi, Klaros'taki arkeolojik kazı, restorasyon ve belgeleme çalışmalarına 2016 yılından bu yana destek sağlıyor. 2025 yılından itibaren ise ana sponsor olarak SAYA Holding de iş birliğine katıldı.