Azerbaycan'da başörtüsü tartışması Aliyev'i nasıl yeniden şekillendiriyor: Atatürk benzetmesi ve egemenlik mesajı

Azerbaycan'da okul çağındaki kızların başörtüsü kullanımına getirilen sınırlamalar, başladığı noktadan çok daha geniş bir alana yayıldı. Konu artık yalnızca kıyafet kuralları değil; Türkiye'nin Azerbaycan iç işlerine ne ölçüde müdahil olabileceği ve Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in Ankara karşısında nasıl bir siyasi duruş sergilediği meselesine dönüştü. Tartışmanın merkezinde ise Aliyev'in hükümete yakın medyada yeniden çerçevelenen siyasi kimliği yer alıyor.

Tartışmanın arka planı: BM salonundan okul kapısına

Gerilimin tohumları aslında başörtüsü meselesinden önce atıldı. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu'nun Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'ndaki konuşması sırasında Türk diplomatlar salonu terk ederken Azerbaycan temsilcisinin yerinde kalması, iki ülke arasındaki gerginliğin ilk işaretlerinden biri oldu. Aynı BM toplantısında Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, kız öğrencilerin okullarda başörtüsü takmasının yasaklanmasını da eleştirdi. Bu açıklama, Azerbaycan'ın okullarda yeni kıyafet kuralları getirmesinin hemen ertesi günü yapıldı.

Söz konusu düzenlemeler, okul üniformasına uyulmasını ve eğitimin laik karakterini ön plana çıkarıyor. Önemli bir ayrıntı olarak yasal metinde "başörtüsü" veya "hicab" ifadelerine doğrudan yer verilmiyor. Buna karşın bazı okullarda kuralların başörtülü öğrenci ve öğretmenlere yönelik uygulandığına dair haberler, konunun Türkiye'de "başörtüsü yasağı" tartışmasına dönüşmesine zemin hazırladı. Temel çelişki de tam burada düğümleniyor: Bakü, bunun doğrudan bir başörtüsü yasağı olmadığını savunurken Türkiye'deki eleştirmenler uygulamanın sahada nasıl işlediğine dikkat çekiyor.

BBC Azerbaycanca Servisi'ne konuşan ve kimliklerini açıklamak istemeyen aileler, kızlarının okula başörtüsüyle gidip okul kapısında başlarını açtıklarını, ders bitiminde ise yeniden örttüklerini anlattı. Bazı başörtülü öğretmenlerin de aynı yönteme başvurduğu, bir kısmının ise istifa ettiği öğrenildi. Bu hafta yeni bir protesto görüntüsü gün yüzüne çıkmadı; ancak daha önceki protestolar nedeniyle onlarca kişinin gözaltına alındığı ve bazı katılımcıların polis tarafından ifadeye çağrıldığı bildirildi.

Bakü'nün yanıtı: Laiklik ve egemenlik

Azerbaycan hükümetinin bu tartışmaya verdiği yanıtta iki kavram belirleyici oldu: laiklik ve egemenlik. Resmi açıklamalar ile hükümete yakın medyada konu, dine karşı bir politika olarak değil; devletin laik karakteri, ortak okul kuralları ve ülkenin bağımsız karar alma hakkı olarak konumlandırıldı. Azerbaycan Devlet Televizyonu AzTV de bu çerçevede net bir mesaj verdi: "Azerbaycan, Anayasası, devlet gelenekleri ve bağımsız karar mekanizmaları bulunan egemen bir devlettir. Türkiye'de yüksek siyasi makam sahibi olmak, Azerbaycan'a nasıl davranması gerektiğini söyleme hakkı vermez."

Azerbaycan hükümetini destekleyen gazeteci Mirşahin ise sosyal medyada daha doğrudan bir dil kullandı: "Şunu anlayın ki ne siz ağabeysiniz ne de biz küçük kardeşiz." Hükümete yakın medyanın vermek istediği mesaj özetle şu: Kardeşlik, müdahale hakkı doğurmaz.

Azerbaycan hükümeti aynı süreçte Erdoğan yönetimini destekleyen bazı Türk siyasetçileri ve sosyal medya fenomenlerini de kapsayan 31 kişiyi "istenmeyen kişi" ilan ederek kara listeye aldı. 7 kişi hakkında ise uluslararası yakalama kararı çıkarıldı. Azerbaycan'a giriş yasağı getirilen isimler arasında Yeniden Refah Partisi Genel Başkanı Fatih Erbakan da yer alıyor.

Türkiye'de ideolojik sınırları aşan eleştiriler

Türkiye'deki tepkilerin ilginç boyutu, yalnızca muhafazakâr çevrelerden değil, laik muhalefet geleneğinden de gelmesi oldu. Son dönemde hükümete yakın tutumu nedeniyle eleştirilen CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu da Azerbaycan'ı eleştiren isimler arasına katıldı. Kılıçdaroğlu, Türkiye'nin geçmişte başörtüsü yasakları konusunda "zor bir sınavdan" geçtiğini belirterek kendi partisinin de bu süreçte payı bulunduğunu kabul etti ve kadınların kıyafet tercihine müdahale edilmemesi çağrısında bulundu. Bakü'de ise Türkiye'den gelen bu tepkiler, dini özgürlüklere ilişkin bir kaygıdan çok içişlerine müdahale girişimi olarak değerlendirildi.

Milletvekili Zahid Oruc da BBC Azerbaycanca Servisi'ne yaptığı açıklamada Eğitim Bakanlığı'nın kuralları öğrenci ve velilere daha iyi anlatması gerektiğini kabul etti.

Atatürk benzetmesi: Neden şimdi, neden Aliyev?

Bu tartışmanın en dikkat çekici siyasi boyutlarından biri, Mustafa Kemal Atatürk'ün adının gündeme girmesi oldu. Azerbaycan'da Atatürk'e duyulan saygı köklü bir gelenek olmakla birlikte, mevcut tartışma ortamında bazı siyasi yorumcular bu tarihî yakınlığı doğrudan Aliyev'in siyasi kimliğiyle ilişkilendirmeye başladı.

Hükümete yakın milletvekili Zahid Oruc, Aliyev'i yalnızca Haydar Aliyev'in değil, aynı zamanda "Mustafa Kemal Atatürk'ün de siyasi mirasçısı" olarak nitelendirdi. Oruc bu benzetmeyi, Azerbaycan'ın 1918'de laik bir cumhuriyet kurmasını ve Atatürk'ün daha sonra Türkiye'de laik devlet modelini oluşturmasını ortak bir tarihî-siyasi çizginin parçası olarak görmesine dayandırıyor. Böylece iki farklı Türkiye imgesi karşı karşıya getiriliyor: Bir tarafta Erdoğan döneminin muhafazakâr Türkiye'si, diğer tarafta Atatürk'ün laik cumhuriyet modeli. Bu çerçevede Aliyev, laik devlet geleneğine daha yakın bir lider olarak konumlandırılıyor.

Siyasi analist Alya Yakublu ise bu söylemi daha kuşkucu bir gözle değerlendiriyor: "Dünya 23 yıldır İlham Aliyev'in seküler bir lider olduğunu biliyor. Bu arada Batı da onu kısmen bu nedenle destekledi; çünkü Azerbaycan'daki radikal dini gruplara karşı durabilecek bir siyasetçi olarak görülüyordu. Bu açıklamalar, sert ifadeler ve Aliyev'in Atatürk'le kıyaslanması sadece 'Kim kimi yener?' taktiğidir." Öte yandan Azerbaycan yönetimi Aliyev'i resmi olarak Atatürk'ün siyasi devamcısı ilan etmiş değil. Bu benzetme şimdilik bazı yorumcuların söyleminde kalmaya devam ediyor.

Aliyev'in kendisi ise her zaman bağımsız bir çizgi izlediğini vurguluyor: "Azerbaycan'da bilinçli ve bağımsız bir politika yürütülmektedir. Biz kendi yolumuzdan gidiyoruz. Bu yol kalkınma ve ilerleme yoludur ve bu yolda büyük başarılar elde ettik."

Bakü-Ankara ilişkilerinde yeni denge arayışı

Tüm bu gelişmelerin arka planında daha büyük bir soru yatıyor: Mevcut gerilim, Aliyev'in Erdoğan ile ilişkilerde yeni sınırlar çizme girişiminin bir yansıması mı? Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin söz konusu olduğunda Aliyev'in benzer bir tutum sergilediği hatırlatılıyor. Putin, bir uçak kazası nedeniyle Rusya'nın hatasını Aliyev'in talep ettiği biçimde kabul etmiş, özür dilemiş ve kurbanların ailelerine tazminat ödeneceğini taahhüt etmişti.

2020'deki İkinci Karabağ Savaşı'nın ardından Türkiye, Azerbaycan'ın en önemli siyasi ve askerî ortaklarından biri olmayı sürdürdü. Gerilimin tırmandığı günlerin ardından Erdoğan'ın Aliyev'i araması da dikkat çekti. Hükümete yakın APA ajansı bu gelişmeyi değerlendirirken şu ifadeyi kullandı: "Ne yazık ki bu telefon görüşmesi, Türkiye'de Azerbaycan'a karşı yürütülen kirli bilgi kampanyasının bir süre devam etmesinden sonra gerçekleşti."

İkinci Karabağ Savaşı sonrasında şekillenen Aliyev imajı önceki dönemden belirgin biçimde ayrışıyor. Hükümete yakın medyada inşa edilen bu yeni portrede Aliyev; laik devlet modelinin savunucusu, Türkiye'den gelen eleştiriler karşısında geri adım atmayan bağımsız bir lider ve gerektiğinde Atatürk referansı üzerinden de siyasi meşruiyet kurabilen bir devlet başkanı olarak öne çıkarılıyor. Bakü'nün stratejik mesajı ise şu: "Tek millet olabiliriz, ancak iki ayrı devletiz ve kararlarımızı kendimiz veririz." Yalnızca başörtüsü tartışmasından hareketle iki ülke arasındaki stratejik ittifakın zedelendiği sonucuna varmak için henüz erken olsa da ilişkilerde güç dengelerinin yeniden tanımlandığı izlenimi giderek güçleniyor.

Sıkça Sorulan Sorular

Azerbaycan'daki başörtüsü tartışması nasıl başladı?

Azerbaycan'ın okullarda yeni kıyafet kuralları getirmesiyle başladı. Düzenlemeler okul üniformasına uyulmasını ve eğitimin laik karakterini ön plana çıkarıyor. Yasal metinde "başörtüsü" veya "hicab" ifadelerine doğrudan yer verilmemesine rağmen bazı okullarda kuralların başörtülü öğrenci ve öğretmenlere yönelik uygulandığına dair haberler, konuyu Türkiye'de "başörtüsü yasağı" tartışmasına dönüştürdü.

Azerbaycan hükümeti Türkiye'nin eleştirilerine nasıl yanıt verdi?

Bakü, konuyu dinin karşısında bir politika olarak değil; devletin laik karakteri ve egemenlik hakkı çerçevesinde ele aldı. AzTV aracılığıyla verilen mesajda, Türkiye'de yüksek siyasi makam sahibi olmanın Azerbaycan'a nasıl davranması gerektiğini söyleme hakkı vermediği vurgulandı. Ayrıca Erdoğan yönetimini destekleyen bazı Türk siyasetçiler ve sosyal medya fenomenleri dahil 31 kişi "istenmeyen kişi" ilan edildi, 7 kişi hakkında uluslararası yakalama kararı çıkarıldı.

Aliyev neden Atatürk ile kıyaslanıyor?

Türkiye ile laiklik eksenli bir tartışma yaşanırken hükümete yakın milletvekili Zahid Oruc, Aliyev'i "Mustafa Kemal Atatürk'ün de siyasi mirasçısı" olarak nitelendirdi. Bu benzetme, Azerbaycan'ın 1918'de laik bir cumhuriyet kurmasını ve Atatürk'ün Türkiye'de laik devlet modelini oluşturmasını ortak bir tarihî-siyasi çizginin parçası olarak görme anlayışına dayanıyor. Ancak Azerbaycan yönetimi Aliyev'i resmi olarak Atatürk'ün siyasi devamcısı ilan etmiş değil.

Türkiye'de Azerbaycan'ın uygulamasını kimler eleştirdi?

Eleştiriler yalnızca Erdoğan yönetimine yakın muhafazakâr çevrelerden gelmedi. CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu da Azerbaycan'ı eleştirerek Türkiye'nin geçmişte başörtüsü yasakları konusunda zor bir süreçten geçtiğini hatırlattı ve kendi partisinin de bu süreçte sorumluluğu bulunduğunu kabul etti. Yeniden Refah Partisi Genel Başkanı Fatih Erbakan ise Azerbaycan'a giriş yasağı getirilen isimler arasında yer aldı.

Başörtüsü tartışması Bakü-Ankara ilişkilerini kalıcı olarak zedeledi mi?

Kaynakta yer alan değerlendirmelere göre yalnızca bu tartışmadan hareketle iki ülke arasındaki stratejik ittifakın zedelendiği sonucuna varmak için henüz erken. 2020 İkinci Karabağ Savaşı'nın ardından Türkiye, Azerbaycan'ın en önemli siyasi ve askerî ortaklarından biri olmayı sürdürdü. Erdoğan'ın gerilimin ardından Aliyev'i araması da ilişkilerin tamamen kopma noktasına gelmediğini gösteriyor. Mevcut tablo, Türkiye'den uzaklaşmadan çok ilişkiler içindeki sınırların yeniden çizilmesi çabası olarak değerlendiriliyor.