Hindistan'da Binlerce Yıllık Su Yapıları Yeniden Hayata Geçiriliyor: Basamaklı Kuyulardan Johad'lara Uzanan Çözüm

2025 yılında Rajasthan eyaletinin Alwar kentinde dikkat çekici bir şey oldu: Moosi Rani Sagar adlı tarihi basamaklı kuyudaki su, 30 yılı aşkın bir aradan sonra ilk kez kaldırımın üzerine taştı. 1800'lerin başında inşa edilmiş bu yapı, yaklaşık 1,3 dönümlük bir alanı kaplıyor ve 2021 yılına kadar hem su seviyeleri düzensizdi hem de içindeki su ciddi biçimde kirlenmişti. Bugün ise kuyuda dokuz metre derinliğe kadar su bulunuyor. Alwar'da yaşayan 60 yaşındaki Vijay Sarswat, yılın en kurak dönemlerinde bile su seviyesinin nadiren altı metrenin altına düştüğünü söylüyor.

Bu tablo, Hindistan'ın su krizine verdiği yanıtın simgesi hâline geldi. Su kıtlığı ve iklim değişikliğinden etkilenen bölgeler, yüzyıllar önce inşa edilmiş geleneksel su yapılarını yeniden canlandırmaya ve 21. yüzyılda tekrar kullanıma açmaya yöneliyor. Bir zamanlar tarihi kalıntılar olarak görülen bu yapılar, artık iklime dayanıklı çözümler olarak kabul ediliyor.

Baori, Johad, Tanka: Geleneksel Sistemlerin Ortak Mantığı

Hindistan'da yeniden canlandırılan su sistemlerinin birçok adı var: baori, johad, kund, tanka, nadi. Tamamı yüzyıllar boyunca kırsal Hindistan'ın büyük bölümüne su sağlamış geleneksel yapılar olup çoğu son 200 yıl içinde kullanım dışı kalmış. Her biri farklı biçimlerde işlese de ortak amaçları aynı: suyun akışını yavaşlatarak toprağa sızmasına imkân tanımak.

Baoriler, yani antik basamaklı kuyular, bu yapıların görsel açıdan en dikkat çekici olanları. Oyulmuş taştan yapılmış büyük ölçekli katmanlardan oluşan bu yapılar, su tablasına kadar inen basamaklar sayesinde yeraltı sularına erişim sağlıyor. 7. yüzyıldan 19. yüzyılın ortalarına kadar inşa edilmiş olan bu kuyulardan binlercesi hâlâ Hindistan'ın dört bir yanına yayılmış durumda; New Delhi'den Jodhpur'a uzanan bölgede onlarcası son yıllarda restore edildi.

Johadlar ise çok daha sade bir tasarıma sahip: muson yağmurlarının oluşturduğu yüzey akışını, suyun toprağa sızmasına yetecek kadar süre tutan hilal şeklindeki toprak bentleri. Görünüşte basit bu yapılar, Alwar'daki su kıtlığı krizinde son derece güçlü sonuçlar verdi.

Hindistan'ın Su Sorununun Boyutları

Hindistan, dünya nüfusunun yüzde 18'ine ev sahipliği yapmasına karşın tatlı su kaynaklarının yalnızca yüzde dördüne sahip; üstelik bu kaynakların önemli bir bölümü kirlenmiş durumda. Ülke, yağışların yavaş yavaş sızarak beslediği akiferlerde depolanan yeraltı suyunu dünyadaki diğer tüm ülkelerden daha fazla çekiyor. Yeraltı suları, yaklaşık 1,4 milyar insanın kırsal kesimdeki içme suyu ve sulama ihtiyacının büyük kısmını karşılıyor. Ancak bazı bölgelerde her yıl çekilen su miktarı, yağışlarla yeniden dolan miktarın çok üzerinde.

İklim değişikliği bu tabloyu daha da ağırlaştırıyor. Daha sıcak hava toprağın daha hızlı kurumasına yol açarken yağışlar da giderek daha şiddetli hâle geliyor. Bu durum, yağan suyun büyük bölümünün toprağa sızmadan yüzey akışıyla kaybolması anlamına geliyor. Kanallar ve barajlar gibi modern açık rezervuarlar yeraltı suyunun yeniden beslenmesine belirli ölçüde katkı sağlayabilir; ancak bu konuda çok daha az etkili olduklarının yanı sıra güneş nedeniyle beklenmedik ölçüde yüksek oranlarda su kaybedebiliyorlar. Basamaklı kuyular gibi geleneksel yapılar da buharlaşmadan tam anlamıyla korunamıyor; ama suyu güneşin erişemeyeceği biçimde akiferlere taşıyarak hem serin kalmasını hem de yakındaki herhangi bir kuyu ya da el pompasıyla erişilebilir olmasını sağlıyorlar.

Alwar'da Bir Dönüşümün Hikâyesi: Rajendra Singh ve Johad'lar

Alwar'daki dönüşümün mimarı, 1985 yılında Ayurveda tıbbı uygulayıcısı olarak bölgeye gelen Rajendra Singh'dir. Singh, Gopalpura köyünde bir sağlık kliniği kurmayı planlarken yerel halkın ona suyun çok daha acil bir sorun olduğunu söylemesi üzerine yönünü değiştirdi ve johad inşa etmeye koyuldu. Başlattığı pilot proje neredeyse hemen sonuç verdi: 1986 muson yağmurları geldiğinde restore edilen johad suyla doldu ve aynı mevsim içinde yıllardır kurumuş olan Gopalpura'daki kuyular yeniden su dolmaya başladı.

Komşu köyler bu gelişmeyi görünce Singh'in kurduğu kâr amacı gütmeyen Tarun Bharat Sangh kuruluşundan aynı desteği talep etti. Çalışmalar hızla yayıldı. 1994 ile 2007 yılları arasında Alwar genelinde 10 binden fazla su dolum yapısı inşa edildi; bu sayede daha önce yalnızca belirli mevsimlerde akan beş nehir yeniden yıl boyunca akmaya başladı ve yaklaşık 250 köy bundan fayda sağladı. Singh'in bölgeye geldiğinde muson mevsimi dışında tamamen kuru olan Arvari Nehri ise onlarca yılın ardından ilk kez 1996 yazı boyunca akmaya devam etti. Yeniden canlandırılan bu uygulama Rajasthan genelinde 700'den fazla köye yayıldı; topluluklar terk edilmiş toprak yapıların yanı sıra köy düzeyindeki genel meclisleri olan gram sabhaları da yeniden kurdu.

Marathwada'dan Ulusal Politikaya: Ölçek Büyüyor

Benzer dönüşümler Hindistan'ın başka bölgelerinde de yaşandı. Batı Hindistan'daki Marathwada bölgesi, çok az yeraltı suyu tutan sert Dekkan bazalt kayaları üzerinde yer alıyor; burada yağan yağmurun neredeyse hemen emilmesi gerekiyor, aksi takdirde yüzey akışıyla kayboluyor. 2010'lu yılların sonlarında yürütülen bir proje kapsamında 6.000'den fazla köy kendi toprak ve su koruma yapılarını inşa etti ya da restore etti. Girişimi yürüten kâr amacı gütmeyen Paani Vakfı'na göre bu çalışmalar 550 milyar litreden fazla depolama kapasitesi oluşturdu.

Geleneksel yapılarla modern alternatifler arasındaki fark bu noktada belirginleşiyor. Bir sondaj kuyusu su çekebilir ama suyu geri koyamaz; bir kanal uzak bir nehirden su getirir ama tarlaların altındaki toprağı besleyemez. Buna karşılık, çok daha düşük maliyetle elle inşa edilen johadlar tüm su havzası boyunca akiferi yeniden besliyor ve bunu yıllar boyunca sürdürüyor.

Ulusal politika da bu gerçekliği yansıtır biçimde değişti. Johad, tanka, baori ve kund inşa etmek, Hindistan hükümetinin 2019 yılında kırsal kesimdeki her hanenin kendi temiz su musluğuna kavuşmasını hedefleyen girişiminin bir parçası hâline geldi. Bir başka hükümet programı kapsamında 69 bin köy göleti inşa edildi. Ülke genelinde tanklar, göletler ve koruma yapıları aracılığıyla gerçekleştirilen yeraltı suyu beslemesi 2017'de 14 milyar metreküpten 2024'te 25 milyar metreküpe yükseldi.

2020 yılında ise Hindistan hükümeti kapsamlı bir yapay besleme planı açıkladı. Bu plan; muson yağışlarından gelen 185 milyar metreküp suyu tutabilecek kapasitede 14 milyon yağmur suyu dolumu ve yeraltı suyu besleme yapısının inşasını öngörüyor. Planın tanımladığı yapıların birçoğu aslında yüzyıllar önce elle kazılmış ve hâlihazırda mevcut.

Siyasi İrade ve Yurttaşlık Disiplini: Eksik Olan Halka

Bu yapıların uzun süre kullanılmadan ayakta kalabilmesinin ardında sağlam bir mühendislik anlayışı yatıyor. Ancak araştırmacılar, Hindistan'daki Britanya İmparatorluğu sömürge yönetiminin bu yapıları ayakta tutan merkezi olmayan yönetim sistemini ve su haklarını ortadan kaldırdığını savunuyor. Yapıların içinde biriken çamur ve tortuyu temizlemekten sorumlu kimse kalmayınca sistemler işlevsiz hâle geldi. Bağımsızlık sonrasında ise Hindistan büyük barajlar, kanal ağları ve elektrikli derin kuyular gibi modern altyapıya yatırım yaptı. Başbakan Jawaharlal Nehru, 1954'te Bhakra-Nangal kanal sisteminin açılışında bu tür projeleri "yeni Hindistan'ın mabetleri" olarak tanımlamıştı. Ne var ki bu hedeflerin çok azı yeraltı suyunun yeniden yerine konulmasına yönelikti.

Jodhpur'daki Merkezi Kurak Bölge Araştırma Enstitüsü'nden (Cazri) bilim insanı Pratap Moharana, "Aslında tanka ve nadilerin ne kadar önemli olduğuna dair bilgi, topluluklar içinde hiçbir zaman gerçekten kaybolmadı" diyor. İnsanlar bu yapıları inşa etmeyi çoğu zaman sürdürmüştü; kaybolan şey bunun ciddiye alınmasını sağlayacak siyasi iradeydi. Moosi Rani Sagar restorasyonunun bir parçası olan Hindistan Çevreciler Vakfı'nın kurucusu Arun Krishnamurthy ise konuya farklı bir açıdan yaklaşıyor: "Güçlü bir yurttaşlık disiplini olmadığı sürece hiçbir miktarda para, teknoloji veya çaba, basamaklı kuyuları kurtaramaz."

67 yaşındaki Varsha'nın köyünde de bu gerçeklik somut biçimde yaşandı. Köyde bir johad kazılmadan önce kuyu, kurak aylarda düzensiz su veriyordu; şimdi ise yıl boyunca su tutuyor. Daha önce köy meclisi toplantılarında hiç söz almayan Varsha artık bu yapıların güçlü bir savunucusu. Ona göre şimdi yapılması gereken düzenli çamur ve tortu temizliği ile ek yapıların inşası; böylece hiç kimse tek bir su kaynağına bağımlı kalmayacak.

Sıkça Sorulan Sorular

Moosi Rani Sagar basamaklı kuyusu nerede bulunuyor ve nasıl restore edildi?

Moosi Rani Sagar, Hindistan'ın Rajasthan eyaletindeki Alwar kentinde yer alıyor. 1800'lerin başında inşa edilmiş olan bu tarihi yapı, 2021 yılında bir sivil toplum kuruluşları konsorsiyumu tarafından başlatılan restorasyon projesiyle yeniden işlevsel hâle getirildi. Restorasyon öncesinde su seviyeleri düzensizdi ve su ciddi biçimde kirlenmişti; bugün ise kuyuda dokuz metre derinliğe kadar su bulunuyor.

Johad nedir ve Alwar'daki su kıtlığına nasıl çözüm sundu?

Johadlar, muson yağmurlarının oluşturduğu yüzey akışını suyun toprağa sızmasına yetecek kadar süre tutan hilal şeklindeki toprak bentleridir. Rajendra Singh'in 1985'te Alwar'a gelmesinin ardından başlattığı johad inşa çalışmaları hızla yayıldı; 1994-2007 yılları arasında bölgede 10 binden fazla su dolum yapısı inşa edildi, beş nehir yeniden yıl boyunca akmaya başladı ve yaklaşık 250 köy bundan fayda sağladı.

Hindistan'ın yeraltı suyu sorunu ne kadar ciddi?

Hindistan, dünya nüfusunun yüzde 18'ine ev sahipliği yaparken tatlı su kaynaklarının yalnızca yüzde dördüne sahip. Ülke, yeraltı suyunu dünyadaki diğer tüm ülkelerden daha fazla çekiyor ve bazı bölgelerde her yıl çekilen su miktarı yağışlarla yeniden dolan miktarın çok üzerinde. Bu nedenle bazı bölgeler "karanlık bölge" ilan edildi.

Hindistan hükümeti geleneksel su yapılarını desteklemek için hangi adımları attı?

Hindistan hükümeti, 2019 yılında kırsal kesimdeki her hanenin temiz suya kavuşmasını hedefleyen girişiminin bir parçası olarak johad, tanka, baori ve kund inşasını kapsama aldı. Ayrıca 69 bin köy göleti inşa edildi. 2020'de açıklanan yapay besleme planı ise 185 milyar metreküp suyu tutabilecek 14 milyon yapının inşasını öngörüyor. Ülke genelinde yeraltı suyu beslemesi 2017'deki 14 milyar metreküpten 2024'te 25 milyar metreküpe yükseldi.

Geleneksel su yapılarının modern alternatiflerden farkı nedir?

Sondaj kuyuları su çekebilir ama suyu geri koyamaz; kanallar uzak nehirlerden su getirir ama toprağın altındaki akiferi besleyemez. Buna karşılık johadlar gibi geleneksel yapılar, çok daha düşük maliyetle tüm su havzası boyunca akiferi yeniden besliyor ve bunu yıllar boyunca sürdürüyor. Basamaklı kuyular ise suyu güneşin erişemeyeceği biçimde akiferlere taşıyarak hem serin kalmasını hem de yakındaki kuyulardan erişilebilir olmasını sağlıyor.