Atık kumaşlar ve deri artıkları yeni iş modellerine dönüşüyor: Türkiye'den ve dünyadan örnekler

Moda sektöründe üretim sırasında ortaya çıkan atıklar, kullanılmayan kumaşlar ve satılamayan ürünler, yeni iş modellerinin doğmasına zemin hazırladı. Türkiye'den ve dünyadan girişimler, yeni hammadde satın almak yerine üretim sisteminde kullanılmadan kalan malzemeleri yeniden değerlendirerek çanta, kıyafet, aksesuar ve farklı ürünler üretmeye başladı. Bu modellerde deri kesimleri çanta ve cüzdanlara, fazla kumaşlar yeni kıyafetlere, kullanım dışı tekstil ürünleri ise farklı işlevlere sahip ürünlere dönüştürüldü. Bazı girişimler kendi markalarıyla doğrudan tüketicilere satış yaparken bazıları moda markalarına ve kurumlara yönelik dönüşüm hizmetleri geliştirdi; bir kısmı ise biyoteknoloji ve geri dönüşüm teknolojileriyle tekstil atıklarını yeni endüstriyel hammaddelere çevirdi.

Lüks markaların deri artıklarından çanta: Hyer Goods

ABD merkezli Hyer Goods, lüks moda markalarının üretiminden kalan deri stoklarını kullanarak çanta, cüzdan ve aksesuar üreten girişimler arasında yer aldı. Tasarımcı Dana Cohen tarafından Kasım 2019'da kurulan şirket, Hermès, Chanel ve Valentino gibi markaların üretiminden kalan derileri değerlendirdi. The Guardian'ın yayımladığı habere göre Hyer Goods, üretimden kalan deri malzemelerin yaklaşık 7 bin poundunu çöpe gitmekten kurtardı.

Şirketin internet sitesinde yer alan bilgilere göre üretim, İtalya'daki aile işletmelerine ait atölyelerde sürdürüldü; malzemeler bu küçük atölyelerle çalışılarak sınırlı miktarlarda üretilen çanta ve cüzdanlara dönüştürüldü. Hyer Goods'un Türkiye'de de fazla iplik stoklarını değerlendiren bir üretim ortağı bulundu. Şirket, 2026 yılı üretim dağılımında birimlerin yaklaşık yüzde 25'inin Türkiye'de üretilen trikolar olduğunu açıkladı.

Biyoteknoloji ile tekstil atığından endüstriyel hammadde: Re-Fresh Global

Almanya merkezli Re-Fresh Global ise tekstil atıklarını biyoteknoloji temelli bir sistemle yeni hammaddelere dönüştürmeye odaklandı. Şirketin açıkladığı sürece göre tekstil atıkları önce mekanik olarak parçalandı, ardından enzimatik işlemden geçirildi; filtrasyon ve ürün hazırlama aşamalarının ardından farklı sektörlerde kullanılabilecek malzemeler elde edildi. Şirket, pamuk gibi doğal liflerden selüloz temelli malzemeler üretirken polyester içeren tekstil atıklarından da yeni uygulamalarda kullanılabilecek tekstil hamuru elde etti. Bu malzemeler ambalaj, otomotiv iç mekânları, yapı malzemeleri ve çeşitli endüstriyel alanlarda değerlendirilebildi.

Re-Fresh Global'in iş modeli yalnızca geri dönüşüm teknolojisi geliştirmekle sınırlı kalmadı. Şirket, kendi açıklamasına göre Volkswagen Grubu bünyesindeki şirketler ve diğer uluslararası müşterilerle ticari pilotlar ve ürün alım anlaşmaları yürüttü; ayrıca geliştirdiği sistemin üçüncü taraflarca kullanılabilmesi için lisanslama seçeneği sundu. Re-Fresh Global, Haziran 2026'da Brüksel'de düzenlenen Textiles Recycling Expo'ya katılırken Temmuz 2026'da yeni CEO'sunun atandığını duyurdu.

Türkiye'den üç farklı model: MAH-ROC, Alt Üst ve Twoandfive

Türkiye'deki örneklerden biri, tasarımcı Roksan Sarfati tarafından 2016'da kurulan MAH-ROC oldu. Marka; kullanılmayan kumaşları, üretim fazlalarını, vintage malzemeleri ve geleneksel el dokuması tekstilleri kullanarak çanta, giysi ve farklı ürünler üretti. Üretimde Türkiye'nin farklı bölgelerinden toplanan ve artık değerlendirilmeyen kumaşlar temizlenerek renk ve dokularına göre ayrıldı; ardından bu malzemeler yeniden kalıplanarak ürünlere dönüştürüldü.

İstanbul merkezli Alt Üst ise 2019'da Selen Konuk, Selin Karcı ve Şahin Mesrur Paksoy tarafından kuruldu. Marka, daha önce kullanılmış kıyafetleri, fazla kumaşları ve tekstil atıklarını tasarım malzemesi olarak değerlendirdi. Markanın internet sitesinde üretimin ağırlıklı olarak ölü stok ve fazla kumaşlardan, sınırlı miktarlarda gerçekleştirildiği belirtildi. Ürünler arasında iki pantolonun ön parçalarından üretilen üstler ile önceki üretimlerden kalan gömlek parçalarıyla hazırlanan ürünler yer aldı.

Türkiye'de faaliyet gösteren Twoandfive ise moda markalarının ve kurumların kullanım dışı kalan tekstil ürünlerini yeni ürünlere dönüştüren bir iş modeli geliştirdi. Şirket, moda markalarının elde kalan ürünlerinden personel kıyafetlerine ve otel tekstillerine kadar farklı malzemeleri değerlendirdi. Twoandfive'ın internet sitesindeki portföyünde, tek bir pantolondan pasaport kılıfı, cep çantası, kese, anahtarlık ve kalemlik gibi ürünlerin geliştirildiği çalışmalar yer aldı; bir gömlek ve kravat kullanılarak çanta, kartlık ve defter ayracı üretildiği örnekler de bulundu. Şirket ayrıca otel tekstilleri alanında Best Western için araştırma ve geliştirme ile numune çalışması yürüttüğünü belirtti. Bu modelde müşteriler yalnızca bireysel tüketicilerden değil, stok fazlası veya kullanım dışı tekstil ürünleri bulunan kurumlardan da oluştu.

Döngüsel moda ve geri dönüştürülmüş plastikten ayakkabı

İstanbul merkezli Nivo, kullanılmış veya kullanım dışı ürünlerin toplanması, yenilenmesi ve yeniden kullanıcılarla buluşturulmasına dayalı bir döngüsel moda sistemi oluşturdu. İstanbul'daki merkezinin yanı sıra Gebze'de Renewal Hub adlı bir yenileme merkezi bulunan şirket, ürünlerin yeniden kullanıma sunulmasına odaklandı.

ABD merkezli Rothy's ise farklı bir hammadde tercihiyle öne çıktı: geri dönüştürülmüş plastik şişelerden elde edilen malzemeleri ayakkabı ve çanta gibi ürünlerinde kullanan şirket, internet sitesinde plastik şişelerin ürünlerde kullanılan ipliğin hammaddesi olduğunu belirtti. Rothy's, örme üretim yöntemi sayesinde ayakkabı ve çanta üretimindeki üst malzeme atığının yüzde 1'in altında kaldığını açıkladı; kendi fabrikasının LEED Gold ve TRUE Zero-Waste sertifikalarına sahip olduğunu da bildirdi. Şirket, bu oran ve sertifikalara ilişkin bilgilerin kendi açıklamalarına dayandığını vurguladı.

Sektörün önündeki engeller ve büyük markaların adımları

Tekstil atıklarını yeniden değerlendirme girişimleri, büyük moda markalarının geri dönüşüm programlarıyla birlikte ele alınırken sektör ciddi yapısal sorunlarla da yüzleşiyor. Reuters'ın incelemesine göre Avrupa'da tekstil atıklarının geri dönüşüm oranı yüzde 1'in altında kalırken atık miktarının 2035'e kadar yüzde 40'tan fazla artabileceği öngörüldü. Avrupa'da tekstilden tekstile geri dönüşümün 2035'e kadar yüzde 15'e çıkarılması için 8-11 milyar Euro'luk yatırım gerekebileceği belirtildi. Geri dönüştürülmüş polyesterin maliyetinin yeni polyesterin yaklaşık 2,6 katına ulaşması da sektörün karşılaştığı zorluklar arasında yer aldı.

Reuters'ın bir başka haberinde, H&M destekli Syre girişiminin ABD'li perakendeciler Gap ve Target'a geri dönüştürülmüş polyester tedarik edeceği bildirildi; bu anlaşma, geri dönüşüm teknolojilerinin büyük markaların tedarik zincirlerine dahil edilmesine örnek oluşturdu. Öte yandan İngiltere Rekabet ve Piyasalar Kurumu, ASOS, Boohoo ve George at Asda'nın çevresel pazarlama iddialarına ilişkin incelemesinin ardından şirketlerden taahhütler aldı. Tekstil atıklarını değerlendiren girişimlerin bu modelleri yaygınlaştırması ise hammadde tedariki, yatırım maliyetleri, üretim kapasitesi ve müşteri talebine bağlı kalmaya devam ediyor.

Sıkça Sorulan Sorular

Hyer Goods hangi markaların deri artıklarını kullanıyor?

Hyer Goods, Hermès, Chanel ve Valentino gibi lüks moda markalarının üretiminden kalan deri stoklarını değerlendiriyor. The Guardian'ın haberine göre şirket, bu deri malzemelerin yaklaşık 7 bin poundunu çöpe gitmekten kurtardı.

Re-Fresh Global tekstil atıklarını nasıl işliyor?

Re-Fresh Global, tekstil atıklarını önce mekanik olarak parçalıyor, ardından enzimatik işlemden geçiriyor. Filtrasyon ve ürün hazırlama aşamalarının ardından pamuk gibi doğal liflerden selüloz temelli malzemeler, polyester içeren atıklardan ise tekstil hamuru elde ediliyor. Bu malzemeler ambalaj, otomotiv iç mekânları ve yapı malzemeleri gibi endüstriyel alanlarda kullanılabiliyor.

Twoandfive'ın iş modeli kurumsal müşterilere nasıl hizmet veriyor?

Twoandfive, moda markalarının ve kurumların kullanım dışı kalan tekstil ürünlerini teslim alarak yeni ürünlere dönüştürüyor. Malzemeler incelendikten sonra ürünün türü, miktarı ve durumu dikkate alınarak yeni tasarımlar geliştiriliyor. Şirketin müşteri kitlesi bireysel tüketicilerin yanı sıra stok fazlası veya kullanım dışı tekstil ürünleri bulunan kurumları da kapsıyor.

Avrupa'da tekstil geri dönüşümünün mevcut durumu nedir?

Reuters'ın incelemesine göre Avrupa'da tekstil atıklarının geri dönüşüm oranı yüzde 1'in altında kalıyor. Atık miktarının 2035'e kadar yüzde 40'tan fazla artabileceği öngörülürken tekstilden tekstile geri dönüşümün yüzde 15'e çıkarılması için 8-11 milyar Euro'luk yatırım gerekebileceği belirtiliyor.

MAH-ROC ve Alt Üst üretimlerinde hangi malzemeleri kullanıyor?

Roksan Sarfati tarafından 2016'da kurulan MAH-ROC; kullanılmayan kumaşları, üretim fazlalarını, vintage malzemeleri ve geleneksel el dokuması tekstilleri kullanıyor. 2019'da kurulan Alt Üst ise daha önce kullanılmış kıyafetleri, fazla kumaşları ve tekstil atıklarını tasarım malzemesi olarak değerlendiriyor; üretim ağırlıklı olarak ölü stok ve fazla kumaşlardan, sınırlı miktarlarda gerçekleştiriliyor.