İran yer altı tesislerinde füze montajını sürdürüyor: ABD'nin hasar bilançosu tartışmaya açıldı

ABD'nin İran'a yönelik operasyonunun üzerinden zaman geçmeden sahadan gelen yeni bilgiler, Washington'ın açıkladığı hasar bilançosunu sorgulatır hale geldi. ABD yönetimi, İran'ın savunma sanayisi altyapısının yaklaşık yüzde 85'inin yok edildiğini ve füze programının büyük ölçüde işlevsiz kılındığını savunurken, Wall Street Journal'a konuşan ABD'li yetkililer bazı yer altı tesislerinde saldırıların ardından faaliyetin yeniden başladığını aktardı. Bu gelişme, operasyonun gerçek etkisine dair tartışmayı yeniden alevlendirdi.

Pentagon ile Saha Raporları Arasındaki Derin Uçurum

İran Araştırmaları Merkezi İRAM'dan araştırmacı Oral Toğa, iki tarafın aslında birbirinden farklı süreçleri tanımladığını vurguladı. Toğa'ya göre Pentagon'un açıklamaları İran'ın üretim altyapısına, WSJ'nin aktardığı bilgiler ise savaş öncesinde stoklanan parçaların yer altında monte edilmesine ilişkin. "Fabrikayı vurursunuz ama depodaki hazır parçalar yerinde kalır" diyen Toğa, İran'ın saldırılardan önce tamamlanmış savaş başlıkları, gövdeler ve yönlendirme birimleri stokladığını belirtti.

ABD Savunma Bakanı Pete Hegseth daha önce İran'ın füze ve insansız hava aracı programının "işlevsel olarak yok edildiğini" açıklamıştı. Ancak ABD'li bir yetkilinin değerlendirmesine göre mevcut parçalarla en az birkaç yüz füzenin montajı mümkün olabilir. King's College London'dan eski CIA analisti Jim Lamson ise bu rakamın binlere ulaşabileceğini öne sürdü.

Hocir Dahil Birkaç Yer Altı Tesisinde Faaliyet Tespit Edildi

Toğa, yeniden başlayan faaliyetin Hocir dahil birkaç yer altı tesisinde gözlemlendiğini aktardı. Ona göre asıl dikkat çekici gelişme ise İran'ın saldırılardan kaçınmak amacıyla yeni yer altı tesisleri inşa etmeye başlaması. Bu durum, daha önce tünellerde gözlemlenen bir örüntünün tekrarı niteliğinde: Hava saldırıları bu altyapıyı kalıcı biçimde ortadan kaldırmak yerine belirli sürelerle kullanılamaz hale getirebiliyor ve her döngüde İran bir adım daha derine iniyor.

Toğa operasyonun genel tablosunu şöyle özetledi: Üretim kapasitesi ciddi biçimde azaldı, envanter yarıya indi, kimyasal tesisler ve karıştırma ekipmanları zarar gördü. Ancak program bitmedi; ertelendi.

Montaj mı, Üretim mi? Kritik Ayrım

WSJ'ye konuşan ABD'li yetkililere göre Tahran şu aşamada yeni bir tedarik zinciri kurmaktan ziyade elindeki mevcut bileşenlerden yararlanıyor. Toğa bu ayrımın önemine özellikle dikkat çekti: "Stoktan monte etmek envanteri tüketir. Yani sonu olan bir iş. Gerçek üretimin sürmesi için sanayi altyapısının çalışması lazım."

Mevcut stokların tükenmesinin ardından İran'ın yeni bileşenlere, ham maddelere ve teknolojik girdilere ihtiyaç duyacağı değerlendiriliyor. Bu noktada dış tedarik kapasitesi ve yaptırımlara karşın yıllar içinde oluşturulan tedarik ağları belirleyici hale gelecek. Toğa, IISS'ten Fabian Hinz'in de uzun süredir aynı tespiti dile getirdiğini hatırlatarak İran'ın iç üretimdeki darboğazları aşmak için Çin'e muhtaç olduğunu söyledi. ABD Hazinesi bu ağa defalarca yaptırım uygulamış olsa da listelenmemiş ara maddeler üzerinden gerçekleştirilen sevkiyatların sürdüğü belirtildi.

Abluka Faktörü ve Bender Abbas Limanı

Toğa'ya göre mevcut tabloda geçmişten farklı kılan kritik bir değişken daha var: Abluka. İran'ın ihtiyaç duyduğu sevkiyatların büyük bölümünün deniz yoluyla Bender Abbas üzerinden geldiğini belirten Toğa, limanın şu an asgari kapasiteyle çalıştığını ve kara güzergâhlarının bu hacimdeki yükü taşıyamayacağını savundu. "Belirleyici olan hava saldırısı değil, fiziksel erişimin kesilmesi" diyen Toğa, İran'ın üretimi savaş öncesi seviyeye taşıyabilmesi için hem bombardıman altında sanayi altyapısını yeniden kurması hem de toplu ithalat kanallarını açması gerektiğini vurguladı.

Yakıt Türü ve Operasyonel Denge

İran'ın yeniden montaja başladığı öne sürülen balistik füzelerde kullanılan yakıt teknolojisi de ayrı bir tartışma konusu. Sıvı yakıtlı füzelerde yakıtın fırlatma öncesinde sisteme yüklenmesi gerektiğinden hazırlık süreci daha uzun ve tespit edilebilir oluyor. Katı yakıtlı sistemler ise atışa hazır halde depolanabiliyor; bu da karşı tarafa kalan uyarı süresini önemli ölçüde kısaltıyor. Toğa, İran'ın envanterinde katı yakıtlı sistemlerin ağırlık kazanmasının bu nedenle askeri açıdan anlamlı olduğunu belirtti.

Washington'ın Güvenilirlik Sorunu ve Siyasi Maliyet

Toğa, yeni bilgilerin yalnızca askeri değil siyasi sonuçlar da doğurduğunu savundu. Nisan ayında füze programının işlevsel olarak imha edildiğinin ilan edilmesi, ardından Temmuz'da Ürdün'deki bir üssün vurulması ve şimdi de üretimin sürdüğünün ortaya çıkması, ABD'nin hasar değerlendirmelerinin inandırıcılığını zedeliyor. "Bunun bedeli müzakere masasında ödenir" diyen Toğa'ya göre Washington'ın önünde iki seçenek var: Yeni tespit edilen tesislere yeni bir saldırı dalgası ya da hava gücünün bu işi bitiremeyeceğini kabul edip ağırlığı ekonomik baskıya vermek.

Tahran cephesinde ise durum bilinçli olarak görünür kılınıyor. İran Savunma Bakanlığı'nın Fars haber ajansına "Yakında buzdağının ucunu göreceksiniz" açıklamasını yapması, Toğa'ya göre bir sır ifşası değil stratejik bir mesaj. İran, füze kapasitesinin bilinmesini istiyor; çünkü bu, Hürmüz Boğazı üzerindeki müzakere masasındaki en önemli kozu.

Beyaz Saray ise İran'ın füze üretimine yeniden başladığı yönündeki haberleri doğrudan yalanlamadı. Yönetim bunun yerine İran'ın askeri faaliyetlerinin yakından izlendiğini vurguladı. New York Post'a konuşan bir Beyaz Saray yetkilisi, Başkan Donald Trump'ın daha önce de ifade ettiği üzere ABD'nin Tahran'ın attığı adımları takip ettiğini söyledi. Operasyonun sonuçlarına ilişkin temel değerlendirme ise değişmedi: Washington, savunma sanayisi altyapısına ağır darbe vurulduğunu ve İran'ın askeri kapasitesinin önemli ölçüde geriletildiğini savunmaya devam ediyor.

Sıkça Sorulan Sorular

ABD, İran'ın savunma sanayisi altyapısının ne kadarını yok ettiğini öne sürüyor?

ABD'li yetkililer, bugüne kadar düzenlenen bombardımanlarda İran'ın savunma sanayisi altyapısının yaklaşık yüzde 85'inin yok edildiğini öne sürdü. ABD Savunma Bakanı Pete Hegseth de İran'ın füze ve insansız hava aracı programının "işlevsel olarak yok edildiğini" daha önce açıklamıştı.

İRAM araştırmacısı Oral Toğa'ya göre Pentagon açıklamaları ile WSJ haberleri neden birbirinden farklı?

Toğa'ya göre Pentagon'un açıklamaları İran'ın üretim altyapısının tahrip edilmesine ilişkinken, WSJ'nin aktardığı bilgiler savaş öncesinde stoklanan hazır parçaların yer altında monte edilmesini anlatıyor. Toğa bu iki sürecin birbirinden ayrılması gerektiğini vurgulayarak "Fabrikayı vurursunuz ama depodaki hazır parçalar yerinde kalır" dedi.

Mevcut parçalarla kaç füze monte edilebileceği tahmin ediliyor?

Bir ABD'li yetkilinin değerlendirmesine göre eldeki parçalarla en az birkaç yüz füzenin montajı mümkün olabilir. King's College London'dan eski CIA analisti Jim Lamson ise bu rakamın binlere ulaşabileceğini öne sürdü.

Bender Abbas limanının abluka altında olması İran'ın füze programını nasıl etkiliyor?

Toğa'ya göre İran'ın ihtiyaç duyduğu malzeme sevkiyatlarının büyük bölümü deniz yoluyla Bender Abbas'a ulaşıyordu. Liman şu an abluka altında ve asgari kapasiteyle çalışıyor; kara güzergâhları ise aynı hacimdeki yükü taşıyamıyor. Bu nedenle Toğa, İran'ın üretimi savaş öncesi seviyeye taşıyabilmesi için toplu ithalat kanallarını açması gerektiğini ve abluka sürdüğü müddetçe bunun mümkün olmayacağını savundu.

Katı yakıtlı ve sıvı yakıtlı balistik füzeler arasındaki fark operasyonel açıdan neden önemli?

Sıvı yakıtlı füzelerde yakıtın fırlatmadan önce sisteme yüklenmesi gerektiğinden hazırlık süreci daha uzun ve tespit edilebilir oluyor. Katı yakıtlı sistemler ise atışa hazır halde depolanabiliyor; bu da karşı tarafa kalan uyarı süresini önemli ölçüde kısaltıyor. Toğa, İran'ın envanterinde katı yakıtlı sistemlerin ağırlık kazanmasının bu nedenle askeri açıdan anlamlı olduğunu belirtti.