Mağara evden Pekin'e: Şi Cinping'in zorlu yükselişi ve 11 yıl sonra ABD ziyareti

Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, çarşamba günü Washington DC'ye gidiyor. Bu ziyaret, 11 yılın ardından ABD'ye yapılan ilk resmi ziyaret olma özelliği taşıyor. Ancak Şi'nin Amerika ile ilişkisi çok daha eskiye dayanıyor: Kırk yıl önce, henüz ülkenin kuzeyinden sıradan bir ilçe yetkilisiyken Amerikan Orta Batısı'na araştırma gezisine çıkmış, Iowa'da birkaç gün geçirmiş, çiftlikleri gezmiş ve banliyödeki bir evde yerel bir ailenin yanında kalmıştı.

Çin devlet medyası, o döneme ait bir ayrıntıyı özellikle öne çıkardı: Şi'nin, sonradan ABD Başkanı Donald Trump döneminde Çin büyükelçisi olan eski Iowa Valisi Terry Branstad ile kurduğu dostluk ve onun evinde misafir kalması. Bugün ise ABD-Çin ilişkileri; küresel nüfuz mücadelesi, karşılıklı gümrük vergileri, teknoloji kısıtlamaları ve askeri rekabetle tanımlanan çok farklı bir noktada duruyor.

Ayrıcalıklı Bir Başlangıç, Sert Bir Kırılma

73 yaşındaki Şi'nin hikayesi ayrıcalıklı bir ortamda başladı. 1953'te Pekin'de doğan Şi Cinping, Çin Halk Cumhuriyeti'nin kuruluşuna katkıda bulunan Komünist devrimci bir babanın altıncı çocuğuydu. Babası zamanla kıdemli bir parti lideri ve başbakan yardımcısı konumuna yükseldi. Şi, küçük yaşta prestijli okullarda eğitim gördü ve dönemin çoğu çocuğunun erişemeyeceği ayrıcalıklara sahip oldu.

Ne var ki siyaset, ailesinin aleyhine döndü. 1960'ların başında Şi'nin babası "parti karşıtı" bir yapının parçası olmakla suçlandı; kırsala bir fabrikada çalışmaya gönderildi ve partiden tasfiye edildi. Ardından 1966'da Mao Zedong tarafından başlatılan Kültür Devrimi, aileyi daha da derinden sarstı. "Karşı devrimci" olarak damgalanan birinin oğlu sıfatıyla genç Şi, zorla yeniden eğitim tesisine gönderildi.

Liangjiahe'deki Yedi Yıl: Mağara Evler ve Ağır Koşullar

Mao'nun köylere gidip köylülerden öğrenme çağrısına uyan 15 yaşındaki Şi, milyonlarca şehirli öğrenciyle birlikte kırsal kesime yöneldi. Çin'in batısındaki Şaanşi eyaletinde, dağların arasında ücra bir köy olan Liangjiahe'ye yerleşti. Yedi yıl boyunca yaodong adı verilen, tepelerin yamaçlarına oyulmuş mağara evlerde yaşadı; çiftçilik yaptı, gübre taşıdı, hendek kazdı.

2004 yılında verdiği bir röportajda o yolculuğu şöyle anlattı: "Trendeki herkes ağlıyordu. Gülen tek kişi bendim... Eğer trenden inmeseydim ben de ağlardım. Kalsaydım, hâlâ hayatta olup olmayacağımı bile bilmiyorum." Köyde geçirdiği zamanı anlatırken turşunun en sevdiği lezzet haline geldiğini ve bugün hâlâ onu sevgiyle hatırladığını söyledi. Başlangıçta iş yükü karşısında şaşırmış, açlık ve pirelerle mücadele etmişti; öğle yemeğinden önceki sigara molalarında biraz nefes alabiliyordu.

Tsinghua'dan Kıyı İllerine: İktidara Uzanan Yol

22 yaşında kırsal bölgeyi geride bırakarak Çin'in en saygın akademik kurumlarından biri olan Tsinghua Üniversitesi'nde kimya mühendisliği eğitimi aldı. Mezuniyetinin ardından Pekin'den uzakta, 1980'lerde ekonominin serbestleşmesiyle birlikte Çin'in en varlıklı bölgeleri arasına giren kıyı illeri Fujian ve Zhejiang'da yerel memur olarak görev yaptı.

Mao'nun ölümünün ardından babasının itibarının iade edilmesi, Şi'nin merkezi hükümette ve orduda görevler üstlenmesine ve parti içinde ilişkiler ağı kurmasına zemin hazırladı. Bu ağdaki isimlerin büyük bölümü, ilerleyen yıllarda onun güvenilir liderlik çevresinin parçası oldu. Özel yaşamında ise Şi, 1979'da İngiltere'nin eski büyükelçisinin kızı Ke Lingling ile evlendi; ancak bu evlilik üç yıl sonra sona erdi. Ortak bir arkadaşın aracılığıyla tanıştığı Peng Liyuan ile hayatını birleştirdi. Peng, Çin'de her yıl yüz milyonlarca izleyiciye ulaşan Ay Yeni Yılı televizyon galalarında sahne alan ünlü bir askeri halk şarkıcısıydı. 1980'ler ve 1990'larda pek çok Çinli için Peng, evlendiği taşra memurundan çok daha tanınan bir isimdi. Çiftin tek çocuğu, kızları Şi Mingze, 1992'de dünyaya geldi; Harvard Üniversitesi'nde eğitim gördüğü dışında hakkında kamuoyuna yansıyan fazla bilgi bulunmuyor.

2007'de Şanghay'da kısa süreli üst düzey bir liderlik görevinin ardından Şi, Çin'in en üst karar alma organı olan Politbüro Daimi Komitesi'ne girdi. 2012'de ise Hu Jintao'nun yerini alarak Komünist Parti'nin genel sekreteri oldu.

Şi'nin Çin'i: İçeride Sıkı Kontrol, Dışarıda Büyüyen Etki

Yaklaşık 14 yıllık iktidarı boyunca Şi, Çin'i hem içeride hem dışarıda köklü biçimde dönüştürdü. Dış politikada Kuşak ve Yol Girişimi gibi projelerle Çin'in küresel etkisini genişletti; Pekin'i Küresel Güney'in savunucusu olarak konumlandırdı. Öte yandan Güney Çin Denizi'ndeki gerilimler tırmandı, Tayvan üzerindeki baskı arttı ve ABD başta olmak üzere pek çok büyük demokrasiyle ilişkiler gerginleşti.

İçeride ise güvenlik ve siyasi istikrar öncelikleri belirgin biçimde öne çıktı. Şincan, Tibet ve Hong Kong'da uygulanan önlemler; destekçiler tarafından düzenin yeniden tesisi, eleştirmenler tarafından ise sivil özgürlüklerin kısıtlanması olarak yorumlandı. Kendi adıyla anılan "Yeni Dönemde Çin Özellikleri Taşıyan Sosyalizm Üzerine Şi Cinping Düşüncesi" ideolojisi, kendisinden önceki iki liderin başaramadığı bir şekilde resmi zemine oturtuldu. Anayasadan başkanlık süresi sınırlamalarını kaldırarak iki dönemden fazla görev yapmanın önünü açtı.

Devlet medyası Şi'yi çoğunlukla ciddi ve mesafeli bir lider olarak yansıtsa da o zaman zaman daha samimi bir tutum sergiledi. Futbola olan sevgisinden söz etti, Tayland başbakanıyla Çin erkek milli takımına ilişkin şakalaştı, eski İngiltere Başbakanı David Cameron ile bira içti ve Güney Kore cumhurbaşkanını, kendisinden hediye olarak aldığı Çin yapımı Xiaomi telefonlarda "arka kapı" olup olmadığını kontrol etmesi konusunda takıldı.

Yabancı Liderlerle İnişli Çıkışlı İlişkiler

Şi'nin yabancı liderlerle ilişkileri, Çin'in dış politika önceliklerini yansıtır nitelikte inişli çıkışlı bir seyir izledi. Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Şi'nin en yakın olduğu yabancı lider konumunda öne çıkıyor; iktidarı boyunca 40'tan fazla kez bir araya geldiler ve Şi, Putin'i "en yakın sırdaşı" olarak tanımladı.

Trump ile ilişki daha karmaşık bir görünüm arz ediyor. Çin ile ticaret savaşı başlatmış olmasına karşın Trump, Şi'den sıcak bir dille söz etmeyi, onu arkadaşı olarak nitelendirmeyi ve siyasi gücünü övmeyi sürdürüyor. Hindistan Başbakanı Narendra Modi ile ilişki ise farklı bir çizgi izledi: Şi başlangıçta bu ilişkiye büyük kişisel yatırım yaparak gayri resmi görüşmeler gerçekleştirdi; ancak 2020'deki ölümcül sınır çatışmaları, ikili ilişkileri son on yılların en düşük seviyesine çekti. Kişisel karizması veya doğaçlama yeteneğiyle öne çıkan liderlerden farklı olarak Şi, bireysel ilişkileri devlet çıkarlarının önüne nadiren koyuyor.

Bu hafta Washington DC'ye giden Şi, bir zamanlar Iowa çiftliklerini gezen meraklı ilçe yetkilisi değil; Çin'i ve onun dünyadaki konumunu köklü biçimde değiştirmiş, 21. yüzyılın belirleyici siyasi figürlerinden biri olarak dönüyor.

Sıkça Sorulan Sorular

Şi Cinping'in ABD'ye son resmi ziyaretinin üzerinden kaç yıl geçti?

Şi Cinping'in Washington DC'ye yaptığı bu ziyaret, 11 yılın ardından gerçekleştirilen ilk resmi ABD ziyareti niteliği taşıyor.

Şi Cinping Kültür Devrimi döneminde ne yaşadı?

Babası "parti karşıtı" olmakla suçlanıp tasfiye edildikten sonra genç Şi, "karşı devrimci" olarak damgalanan birinin oğlu sıfatıyla zorla yeniden eğitim tesisine gönderildi. 15 yaşında Şaanşi eyaletindeki Liangjiahe köyüne giderek yedi yıl boyunca mağara evlerde yaşadı, çiftçilik yaptı, gübre taşıdı ve hendek kazdı.

Şi Cinping hangi üniversitede ne okudu?

Şi Cinping, 22 yaşında kırsal bölgeyi terk ederek Çin'in önde gelen akademik kurumlarından Tsinghua Üniversitesi'nde kimya mühendisliği eğitimi aldı.

Şi Cinping'in eşi Peng Liyuan kimdir?

Peng Liyuan, Çin'de her yıl yüz milyonlarca izleyiciye ulaşan Ay Yeni Yılı televizyon galalarında sahne alan tanınmış bir askeri halk şarkıcısıdır. 1980'ler ve 1990'larda pek çok Çinli için Peng, evlendiği taşra memuru Şi'den çok daha ünlü bir isimdi. Şi'ye yurt dışı ziyaretlerinde sık sık eşlik ederek Çin'in geleneksel first lady imajından ayrışan bir tutum sergiledi.

Şi Cinping anayasadan başkanlık süresi sınırlamalarını neden kaldırdı?

Kaynak, bu kararın Şi'nin iki dönemden fazla görev yapabilmesine olanak tanımak amacıyla alındığını belirtiyor. Kararın arka planındaki siyasi gerekçelere ilişkin kaynakta ek bir açıklama yer almıyor.