Pfizer, Covid aşı borcunu hava sahasından tahsil ediyor: Polonya ve Romanya'nın uçuş gelirleri haciz altında

Pfizer'ın pandemi döneminde imzalanan Covid-19 aşı sözleşmelerinden kaynaklanan alacaklarını tahsil etme girişimi, iki Avrupa ülkesinin hava sahasını yönetmekten sorumlu kurumlarını doğrudan etkiler hale geldi. Belçika'daki mahkeme kararının ardından şirket, Polonya ve Romanya'ya Eurocontrol üzerinden aktarılması gereken hava seyrüsefer ücretlerine el koyma yolunu seçti. Toplam büyüklüğü yaklaşık 2,2 milyar dolara ulaşan anlaşmazlık, artık yalnızca bir sağlık harcaması ihtilafı olmaktan çıkıp Avrupa hava trafiğinin finansmanını da ilgilendiren karmaşık bir hukuki süreç halini aldı.

Anlaşmazlığın Kökeni: Kullanılmayan Aşı Siparişleri

Sorunun başlangıç noktası, Avrupa Birliği'nin pandemi döneminde toplu olarak imzaladığı Covid-19 aşı sözleşmelerine dayanıyor. Salgının etkisinin azalmasıyla birlikte pek çok ülkede aşı ihtiyacı öngörülenden çok daha hızlı geriledi; bu durum önceden verilen büyük siparişlerin önemli bir bölümünün kullanılmadan kalmasına yol açtı. Polonya ve Romanya, 2022'den itibaren teslimatların bir kısmını teslim almayı reddetti.

Pfizer ise sözleşmelerin hukuki geçerliliğini korduğunu öne sürerek iki ülkenin sipariş edilen dozların bedelini eksiksiz ödemekle yükümlü olduğunu savundu. Polonya tarafındaki dava yaklaşık 64 milyon dozu kapsıyor ve yalnızca bu dosyada talep edilen tutar milyarlarca zlotiyi buluyor. Romanya'daki uyuşmazlıkta ise ana para ve faizle birlikte milyarlarca leylik bir alacak söz konusu. İki ülkeyi kapsayan toplam ihtilaf büyüklüğü yaklaşık 2,2 milyar dolara ulaşıyor.

Belçika Mahkemesi Pfizer Lehine Karar Verdi

Belçika'daki ilk derece mahkemesi nisan ayında Pfizer lehine hüküm kurdu. Polonya karara itiraz edeceğini kamuoyuyla paylaşsa da mahkeme kararının icrası durmadı. Bu gelişme, Pfizer'ın alacağını tahsil etmek için yeni ve alışılmışın dışında adımlar atmasının önünü açtı.

Şirketin tercih ettiği yöntem, klasik bir kamu alacağı tahsilatından belirgin biçimde ayrışıyor. Pfizer, devlet bütçelerine doğrudan el koymak yerine Avrupa hava sahasında havayolu şirketlerinden toplanan seyrüsefer ücretlerinden Polonya ve Romanya'ya aktarılması gereken paylara yöneldi. Söz konusu ücretler Eurocontrol tarafından havayolu işletmecilerinden tahsil ediliyor ve ardından ilgili ülkelerin hava trafik kontrol kuruluşlarına aktarılıyor. Bu mekanizma aracılığıyla Pfizer'ın aşı alacağı ile yolcu uçaklarının Avrupa hava sahasını kullanmak için ödediği ücretler aynı hukuki dosyanın içinde buluştu.

Polonya'da Gelirlerin Yüzde 80'inden Fazlası Risk Altında

Polonya Hava Seyrüsefer Hizmetleri Ajansı, Eurocontrol'den gelen bildirim üzerine güzergâh ücretlerinin haczedildiğini resmen açıkladı. Kurumun mevcut ve gelecekteki bu gelirlerinin aktarımı, dosyada farklı bir karar alınana kadar durdurulabiliyor.

Durumun ciddiyeti, söz konusu gelirlerin kurum bütçesindeki ağırlığından kaynaklanıyor. Havayollarından alınan güzergâh ücretleri, Polonya Hava Seyrüsefer Hizmetleri Ajansı'nın toplam gelirlerinin yüzde sekseninden fazlasını oluşturuyor. Bu kaynaklar hava trafik kontrolörlerinin maaşlarından radar ve iletişim altyapısının işletim giderlerine kadar temel operasyonların finansmanında kullanılıyor. Ajans, aşı sözleşmesinin tarafının kendisi değil Polonya devleti olduğunu vurgulayarak haciz işlemine itiraz ediyor. Buna karşın tahsilat mekanizmasının Eurocontrol üzerinden kurgulanmış olması, ajansın gelirlerini hukuki sürecin doğrudan içine çekiyor.

Romanya'da ROMATSA da Aynı Durumla Karşı Karşıya

Benzer bir tablo Romanya'da da yaşanıyor. Ülkenin hava trafik hizmetlerini yürüten ROMATSA'ya Eurocontrol kanalıyla aktarılması gereken gelirler de Pfizer'ın başlattığı icra sürecinin kapsamına girdi. ROMATSA, Polonya'daki kurum gibi aşı sözleşmesinin tarafı olmadığını belirtiyor; ancak kendisine ait hava seyrüsefer gelirlerinin bloke edildiğini ifade ediyor.

Romanya yönetimi hukuki ve bütçesel seçenekleri değerlendirirken ROMATSA da Belçika'daki icra işlemine karşı savunma sürdürüyor. Böylece iki farklı ülkedeki aşı sözleşmesi uyuşmazlığı, aynı tahsilat kanalında kesişmiş oldu.

Uçuş Güvenliği Tartışmaya Açıldı

Hava trafik kurumlarının itirazında öne çıkan en kritik nokta, operasyonların finansmanının tehlikeye girebileceği kaygısı. Eurocontrol üzerinden gelen güzergâh ücretleri yalnızca idari giderleri değil, hava sahasının güvenli biçimde işletilmesi için zorunlu olan personel ve teknik sistemlerin de önemli bir bölümünü finanse ediyor. Gelirlerin uzun süre bloke edilmesinin kurumların nakit akışını ciddi ölçüde zorlayabileceği belirtiliyor.

Polonya ve Romanya, ticari nitelikteki bir aşı uyuşmazlığının hava seyrüsefer hizmetlerini doğrudan etkileyebilecek bir tahsilat sürecine dönüşmesine bu gerekçeyle karşı çıkıyor. Şu an için uçuşların durdurulması ya da hava sahalarının kapatılması gibi bir senaryo söz konusu değil. Her iki kurumun faaliyetlerini kesintisiz sürdürmek amacıyla alternatif finansman tedbirleri üzerinde çalıştığı, aynı zamanda hukuki mücadeleyi de devam ettirdiği ifade ediliyor.

Pfizer cephesinden bakıldığında mesele, pandemi döneminde karşılıklı imzalanmış sözleşmelerin yerine getirilmesi. Şirket, ülkelerin üstlendikleri satın alma yükümlülüklerinin bağlayıcı olduğunu ve mahkeme kararlarını uygulama hakkına sahip bulunduğunu savunuyor. Polonya ve Romanya ise teslim edilmeyen ya da ihtiyaç kalmadığı için kabul edilmeyen aşılar nedeniyle oluşan mali yükü mümkün olduğunca azaltmaya çalışıyor. İlk derece kararlarına karşı hukuki süreçlerin henüz tamamlanmamış olması, milyarlarca dolarlık bu uyuşmazlığın gündemdeki yerini koruyacağına işaret ediyor.

Sıkça Sorulan Sorular

Pfizer ile Polonya ve Romanya arasındaki anlaşmazlığın toplam büyüklüğü ne kadar?

İki ülkeyi kapsayan ihtilafların toplam büyüklüğü yaklaşık 2,2 milyar dolara ulaşıyor. Polonya tarafındaki dava yaklaşık 64 milyon dozu kapsarken talep edilen tutar milyarlarca zlotiyi buluyor; Romanya'daki dosyada ise ana para ve faizle birlikte milyarlarca leylik bir alacak söz konusu.

Pfizer neden hava seyrüsefer gelirlerini haciz kapsamına aldı?

Belçika'daki ilk derece mahkemesinin nisan ayında Pfizer lehine verdiği kararın icrası durdurulamadı. Pfizer, klasik kamu alacağı tahsilatı yerine Eurocontrol üzerinden Polonya ve Romanya'ya aktarılması gereken hava seyrüsefer ücretlerini haciz kapsamına alarak alacağını tahsil etme yolunu seçti.

Polonya Hava Seyrüsefer Hizmetleri Ajansı neden hacze itiraz ediyor?

Ajans, Pfizer ile Polonya devleti arasındaki aşı sözleşmesinin tarafı olmadığını belirterek hacze itiraz ediyor. Buna karşın tahsilat mekanizmasının Eurocontrol üzerinden işlemesi, kurumun gelirlerini hukuki sürecin doğrudan içine çekiyor. Söz konusu güzergâh ücretleri kurumun gelirlerinin yüzde sekseninden fazlasını oluşturuyor.

Bu gelişme uçuş güvenliğini tehdit ediyor mu?

Şu an için uçuşların durdurulması veya hava sahalarının kapatılması gibi bir senaryo gündemde değil. Ancak gelirlerin uzun süre bloke edilmesinin kurumların nakit akışını zorlayabileceği belirtiliyor; her iki kurum da faaliyetlerin kesintisiz sürmesi için finansman tedbirleri üzerinde çalışıyor.

Polonya ve Romanya aşı teslimatlarını neden reddetti?

Salgının etkisinin azalmasıyla birlikte her iki ülkede de aşı ihtiyacı öngörülenden çok daha hızlı geriledi ve önceden verilen büyük siparişlerin önemli bir kısmı kullanılmadan kaldı. Bu nedenle Polonya ve Romanya, 2022'den itibaren teslimatların bir bölümünü teslim almak istemedi.