ABD'de Dezenformasyon Savaşları: Gerçek Denetçiler mi, Sansür Makinesi mi?

Washington'da soğuk ve karlı bir Şubat gününde Temsilciler Meclisi Yargı Komitesi'ni toplantıya çağıran Başkan Jim Jordan, zafer turu atmaya hazırdı. Ohio'nun 4. seçim bölgesini temsil eden Cumhuriyetçi kongre üyesi, açılış konuşmasında sözü doğrudan getirdi: "Dört yıl önce Trump tüm platformlardan yasaklanmıştı. Twitter, Facebook, YouTube. Bugün kendi platformu var, diğerlerine geri döndü ve elbette Amerika Birleşik Devletleri'nin cumhurbaşkanı." Bu sözler boş bir övünç değildi. Jordan, 2023'ten bu yana Yargı Komitesi'nin celp yetkisini kullanarak "Sansür-Endüstriyel Kompleks" olarak adlandırdığı yapıya karşı sistematik bir kampanya yürütmüş; akademik birimler, sivil toplum kuruluşları ve reklamveren koalisyonlarını kapatmayı başarmıştı.

Twitter Dosyaları ve Bir İttifakın Anatomisi

Günün baş tanığı, bağımsız gazeteci Matt Taibbi'ydi. Taibbi, 2022'de Elon Musk'ın Twitter'ı satın almasının ardından Musk tarafından bizzat seçilmiş ve platformun iç dosyalarını kamuoyuyla paylaşmıştı. Bu "Twitter Dosyaları" serisi, sosyal medya şirketlerinin hükümetle iş birliği yaparak muhafazakâr ve muhalif sesleri susturduğunu iddia ediyordu. Taibbi, Şubat 2025'teki kongre ifadesinde bu mücadeleyi çok daha geniş bir çerçeveye taşıdı: "USAID, sansür makinesinin yalnızca küçük bir parçası. Haber üretim zincirinin her halkasını satın aldılar: kaynaklar, düşünce kuruluşları, araştırma, gerçek denetimi, dezenformasyon karşıtı çalışmalar." Taibbi, yemin altında verdiği ifadede USAID veya benzeri ajanslar tarafından finanse edilen haber odalarının ve gerçek denetçilerinin dünya genelinde kapatılmasını talep etti.

Jordan, Taibbi ve Musk'ın oluşturduğu bu ittifak kendine özgü bir işleyişe sahipti. Jordan'ın komitesi delil celp edebiliyor, tanık çağırabiliyor ve raporlar hazırlayabiliyordu. Taibbi ve diğer gazeteciler bu duruşmalarda ifade veriyor, Musk'ın sağladığı materyalleri de işleyerek haberleştiriyordu. Musk ise Jordan'ın bulgularına ve gazetecilerin haberlerine dayanarak davalar açıyordu. Bu döngü, hedef aldığı kurumları birer birer tüketiyor ve çökertiyor.

Nina Jankowicz: İlk Hedef

Bu savaşın modern biçiminin başlangıç noktası, 27 Nisan 2022'de Politico'nun Playbook bülteninin alt kısmına sıkıştırılmış üç cümlelik bir duyuruya dayanıyor. İç Güvenlik Bakanlığı (DHS), bir "Dezenformasyon Yönetim Kurulu" kurduğunu ve başına Nina Jankowicz'i getireceğini açıkladı. Jankowicz, kayıtlı bir Demokrat ve eski bir Fulbright bursiyeriydi; "How to Lose the Information War" adlı kitabın yazarı ve bir dezenformasyon uzmanıydı. Görevi, bakanlık genelinde ulusal güvenlikle ilgili dezenformasyon tehditlerini ele almak üzere bir ekip oluşturmaktı; seçimleri, kritik altyapıyı ve göç meselesini hedef alan kasıtlı operasyonlar bunların başında geliyordu.

Duyuru yapıldığı gün, aşırı sağ influencer Jack Posobiec kurulu "Gerçek Bakanlığı" olarak nitelendirdi. Birkaç saat içinde konu Fox News'e taşındı ve ardından o sırada Yargı Komitesi'nin azınlık sözcüsü olan Jim Jordan devreye girdi. DHS ne Jankowicz'i savundu ne de ek açıklama yaptı; Jankowicz'in kendisi ise kamuoyu önünde konuşmaktan men edildi. Kovid karantina döneminde çektiği, Mary Poppins'in "Supercalifragilisticexpialidocious" şarkısına uyarlanmış dezenformasyon temalı bir TikTok videosu gün yüzüne çıktı ve Jankowicz kısa sürede "Scary Poppins" lakabıyla anılmaya başlandı. Kurul, hiç toplanmadan dağıtıldı; Jankowicz istifa etti. Cumhuriyetçi yasama üyeleri bu gelişmeyi "bir hedefi etkisiz hale getirme" olarak kutladı; üstelik üzerinde mezar taşı görseli ve "Dezenformasyon Yönetim Kurulu" yazan bağış e-postaları gönderdi.

Stanford İnternet Gözlemevi'nin Çöküşü

Jankowicz'in ardından ikinci büyük hedef Renée DiResta ve Stanford İnternet Gözlemevi (SIO) oldu. DiResta, SIO'nun araştırma müdürüydü ve 2020 seçimlerinde dezenformasyonun etkilerini inceleyen kapsamlı bir raporun baş yazarıydı. Ekibi, Twitter'ın veri akışına erişerek seçim sonrasında yaklaşık 22 milyon gönderiyi geriye dönük olarak yanlış ya da yanıltıcı bilgi içeriyor diye sınıflandırmıştı. Seçim sürecinin kendisinde ise ekip Twitter'a yalnızca yaklaşık 3.000 gönderi bildirmişti; platform bunları kendi kuralları çerçevesinde değerlendirdi.

Taibbi'nin kaleminde bu tablo bambaşka bir anlam kazandı: DiResta, seçim kampanyası boyunca 22 milyon tweet'i sansürleyen bir operasyona önderlik etmişti. DiResta ve ekibi, bu iddialara karşı aynı gece yayımlamak üzere 7.430 kelimelik ayrıntılı bir çürütme belgesi hazırladı. Stanford bunu yayımlamayı yasakladı. "Belki geçer" yanıtını alan DiResta, "Biz etki ve propagandayı inceliyoruz. Viral anlatıları takip ediyoruz. Bu her yere yayılacak ve hakkımızda yalan söylediler" dedi. Subpena'lar beklenen şekilde geldi; Trump'ın kıdemli stratejisti Stephen Miller tarafından kurulan America First Legal, gözlemevine dava açtı. SIO davayı kazandı ancak yıllarca süren hukuki süreç milyonlarca dolar harcamasına yol açtı. Gözlemevi bugün fiilen kapalı; Stanford'un Siber Politika Merkezi'nin web sitesinde SIO'ya dair neredeyse hiçbir iz kalmadı. DiResta ise Georgetown Üniversitesi'nde yeni bir göreve geçti.

Küresel Yansımalar: Sırbistan'dan Doğu Avrupa'ya

Taibbi'nin Kongre'deki ifadesinin ardından iki haftadan kısa bir süre içinde Sırbistan polisi, USAID ve Internews'ten fon alan Araştırma, Şeffaflık ve Hesap Verebilirlik Merkezi'nin (CRTA) haber odasını bastı. Uluslararası Gerçek Denetimi Ağı'nın direktörü Angie Drobnic Holan, "Sırp yetkililer bu soruşturma için Musk ve Trump'ın USAID hakkındaki asılsız açıklamalarını gerekçe gösteriyor" dedi. Ağırlıklı olarak Doğu Avrupa'da faaliyet gösteren ve onlarca uluslararası gazetecilik ödülü kazanmış, bir Pulitzer'a ortak olmuş Organize Suç ve Yolsuzluk Raporlama Projesi (OCCRP) de hedef alındı. Kuruluşun yayıncısı ve kurucu genel yayın yönetmeni Drew Sullivan, Shellenberger'ın makalelerinin ardından Jordan'ın ilgisini üzerinde hissettiğini söyledi. OCCRP, personelinin yaklaşık beşte birini oluşturan 42 kişiyi işten çıkarmak zorunda kaldı.

Öte yandan bu sürecin belki de en ironik kurbanı Açık Teknoloji Fonu (OTF) oldu. OTF, haber odası işletmiyor, gazeteci eğitmiyor ya da dezenformasyon araştırması yapmıyordu; Çin ve diğer otoriter rejimlerdeki kullanıcıların açık internete erişimini güvence altına almaya yönelik sansür karşıtı ve gözetim karşıtı çalışmaları finanse ediyordu. Buna rağmen yıllık 43,5 milyon dolarlık hibe kesintisine uğradı. Açılan hukuki itiraz sonucunda Haziran ayında fonu geri alındı; ancak sansüre karşı mücadele adına yürütülen küresel kampanya, hükümetin kendi sansür karşıtı girişimlerinden birini geçici de olsa tasfiye etmiş oldu.

Büyük Teknoloji Şirketleri de Safını Değiştiriyor

Trump'ın ikinci dönemine girilirken teknoloji devleri de tutumlarını değiştirdi. Mark Zuckerberg, Ağustos 2024'te Jordan'a yazdığı mektupta Beyaz Saray'ın ekiplerini "belirli Kovid-19 içeriklerini sansürlemeleri için defalarca baskı yaptığını" ve bunun "yanlış" olduğunu kabul etti; ardından Facebook'taki gerçek denetçilerini kaldırdı ve etnik ile LGBTİ+ karşıtı hakaretlere yönelik küresel moderasyon kurallarını gevşetti. Google'ın ana şirketi Alphabet ise Trump'ın YouTube'dan yasaklanması nedeniyle 24,5 milyon dolar ödemeyi kabul etti. CBS, yeni sahipliği altında sağ eğilimli bir düşünce kuruluşundan bir ombudsman tarafından denetlenmeyi onayladı. Aralık ayı başında ise Dışişleri Bakanlığı yetkililerine, H-1B vize başvurularını incelerken adayların dezenformasyon araştırması, çevrimiçi güvenlik veya gerçek denetimi alanlarında çalışıp çalışmadığını kontrol etmeleri ve bu alanlarda deneyimi olanların başvurularını genellikle reddetmeleri talimatı verildi.

Jordan'ın bu tabloya bakışı netti: Dört yıl önce gerçek denetçiler ve dezenformasyon araştırmacıları güçlü kurumların desteğiyle yükselişteydiler. Jordan'ın komitesi, Taibbi ile Shellenberger'ın gazeteciliği ve büyük ölçüde Musk tarafından açılan davalar bu desteği sistematik biçimde çökertti. Bugün federal hükümet ve büyük teknoloji şirketleri bu ittifakın yanında yer alıyor. Dünya genelinde ise haber odaları ve sivil toplum kuruluşları, ifade özgürlüğünü koruma adına yürütülen bir kampanya çerçevesinde kapatılıyor ya da baskına uğruyor.

Sıkça Sorulan Sorular

Dezenformasyon Yönetim Kurulu neydi ve neden kapatıldı?

İç Güvenlik Bakanlığı tarafından Nisan 2022'de kurulan Dezenformasyon Yönetim Kurulu, ulusal güvenlikle ilgili dezenformasyon tehditlerini ele almak üzere tasarlanmıştı. Başına getirilen Nina Jankowicz, bakanlık genelinde seçimler, kritik altyapı ve göç gibi konulardaki dezenformasyon operasyonlarına karşı koordinasyon sağlayacaktı. Ancak duyurunun hemen ardından muhafazakâr medya ve sosyal medyada yoğun tepki geldi; kurul, hiç toplanmadan dağıtıldı ve Jankowicz istifa etti.

Twitter Dosyaları ne iddia ediyordu ve eleştirmenler bu iddialara nasıl yanıt verdi?

Elon Musk'ın Twitter'ı satın almasının ardından Matt Taibbi ve diğer gazetecilere sağlanan iç belgeler, sosyal medya şirketlerinin hükümetle iş birliği yaparak muhafazakâr ve muhalif sesleri susturduğunu öne sürüyordu. Eleştirmenler ise bu iddiaların önemli bölümünün hatalı olduğunu savundu; örneğin FBI'a yapılan ödemelerin aslında yasaların öngördüğü kullanıcı verisi talepleri karşılığında yapılan standart ödemeler olduğunu ve Hunter Biden'ın fotoğraflarını içeren tweetlerin silinmesinin platformun rıza dışı çıplaklık politikası kapsamında gerçekleştiğini belirtti.

Stanford İnternet Gözlemevi'ne yönelik iddialar nelerdi ve gözlemevine ne oldu?

Taibbi ve Michael Shellenberger, Stanford İnternet Gözlemevi'ni kitlesel bir sansür operasyonunun merkezi olarak tanımladı. DiResta'nın seçim sonrasında 22 milyon gönderiyi geriye dönük olarak sınıflandırdığı bulgusu, seçim sürecinde 22 milyon tweet'in sansürlendiği iddiasına dönüştürüldü. Oysa seçim döneminde ekip Twitter'a yalnızca yaklaşık 3.000 gönderi bildirmişti. Gözlemevi, uzun soluklu hukuki süreçlerin ardından fiilen kapatıldı; Stanford'un web sitesinden de neredeyse tüm izleri silindi.

Açık Teknoloji Fonu bu süreçten nasıl etkilendi?

Yıllık 43,5 milyon dolarlık hibesiyle faaliyet gösteren Açık Teknoloji Fonu, haber odası işletmiyor ve dezenformasyon araştırması yapmıyordu; Çin başta olmak üzere otoriter rejimlerdeki kullanıcıların açık internete erişimini güvence altına almaya yönelik sansür ve gözetim karşıtı projeleri finanse ediyordu. Buna karşın sansüre karşı yürütülen kampanya kapsamında hibe kesintisine uğradı. OTF'nin açtığı hukuki itiraz sonucunda Haziran ayında fonu iade edildi.

Bu kampanya uluslararası haber kuruluşlarını nasıl etkiledi?

Taibbi'nin Kongre ifadesinin ardından iki haftadan kısa süre içinde Sırp polisi, USAID'den fon alan CRTA haber odasını bastı. Doğu Avrupa'da faaliyet gösteren ve bir Pulitzer'a ortak olan OCCRP ise Shellenberger'ın makaleleri ve Jordan'ın ilgisi nedeniyle hedef alındı; personelinin yaklaşık beşte birini, yani 42 kişiyi işten çıkarmak zorunda kaldı. Dünya genelinde pek çok haber odası ve sivil toplum kuruluşu kapatıldı ya da yerel makamlar tarafından baskına uğradı.