Fosil Yakıt Kaynaklı Hava Kirliliği Türkiye'ye Yılda 55 Milyar Dolara Mal Oluyor

Türkiye, Kasım ayında COP31'e ev sahipliği yapmaya hazırlanırken fosil yakıt kaynaklı hava kirliliğinin ülke ekonomisine ve halk sağlığına verdiği zararın boyutları yeni bir raporla gün yüzüne çıktı. Enerji ve Temiz Hava Araştırma Merkezi (CREA) ile Temiz Hava Hakkı Platformu'nun (THHP) ortaklaşa hazırladığı "Fosil Yakıtların Türkiye'ye Ağır Faturası: Sağlık Yükü ve Ekonomik Maliyeti" başlıklı rapor, İstanbul'da düzenlenen bir basın toplantısıyla kamuoyuyla paylaşıldı.

PM₂.₅ Kirliliğinin Yarısından Fazlası Fosil Yakıt Kaynaklı

Rapora göre Türkiye'deki ince partikül madde (PM₂.₅) kirliliğinin yüzde 52'si kömür, petrol ve doğal gaz gibi fosil yakıtlardan kaynaklanıyor. Bu kirliliğin sağlık üzerindeki olumsuz etkileri, Türkiye ekonomisine yılda yaklaşık 55 milyar dolarlık bir yük bindiriyor. Söz konusu rakam, ülkenin 2024 yılı gayrisafi yurt içi hasılasının yüzde 4,1'ine denk geliyor. Karşılaştırma yapmak gerekirse bu maliyet, Sağlık Bakanlığı'nın 2024 yılı bütçesinin yaklaşık 2,5 katına ulaşıyor.

Fosil yakıt kaynaklı hava kirliliği, yalnızca ekonomik bir sorun olarak kalmıyor; aynı zamanda her yıl yaklaşık 26 bin 500 kişinin hayatını kaybetmesine yol açıyor. Kalp ve damar hastalıkları, solunum yolu hastalıkları, akciğer kanseri, inme ve diyabet bu ölümlerin başlıca nedenleri arasında sayılıyor.

Bebeklerden Çalışanlara Uzanan Sağlık Etkileri

Raporun açıklanmasının ardından düzenlenen panelde söz alan Halk Sağlığı Uzmanı ve THHP Yürütme Kurulu Üyesi Prof. Dr. Çiğdem Çağlayan, hava kirliliğinin etkilerinin anne karnında başladığını vurguladı. Çağlayan'ın aktardığı verilere göre her yıl yaklaşık 8 bin erken doğum ve 8 bin 200 düşük doğum ağırlıklı bebek vakası hava kirliliğiyle ilişkilendiriliyor. Bunların yanı sıra çocuklarda yıllık 5 bin 100 yeni astım vakası ve astım nedeniyle 6 bin 500 acil servis başvurusu da bu kirlilikle bağlantılı bulunuyor.

Çağlayan, fosil yakıtların Dünya Sağlık Örgütü'nün tanımladığı sağlığın dört ticari belirleyicisinden biri olduğunu belirterek bu enerji kaynaklarının tütün ve diğer sağlığa zararlı ürünler gibi halk sağlığı perspektifinden ele alınması gerektiğini savundu. Devletlerin fosil yakıt şirketlerine sağladığı teşviklerin sonlandırılması ve halk sağlığını koruyan politikaların hayata geçirilmesi çağrısında bulundu.

Hava kirliliğinin iş gücü üzerindeki etkisi de raporda ayrıca ele alındı. PM₂.₅ kirliliğinin Türkiye'de yılda yaklaşık 8,5 milyon gün hastalık izniyle sonuçlandığı ve çalışanların verimliliğini olumsuz etkilediği belirtiliyor.

Enerji İthalatı ve Ekonomik Kırılganlıklar

Rapor, Türkiye'nin fosil yakıtlarda büyük ölçüde ithalata bağımlı olduğuna dikkat çekerek bu durumun ülkeyi uluslararası fiyat dalgalanmalarına karşı savunmasız bıraktığını ortaya koyuyor. Türkiye İstatistik Kurumu verilerine göre Hürmüz krizi sırasında enerji ithalat faturası, 2026'nın Ağustos ayında bir önceki yılın aynı ayına kıyasla yüzde 33,8 artış gösterdi.

Türkiye'nin en büyük ticaret ortağı Avrupa Birliği'nin uygulamaya koyduğu Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM) da karbon yoğun sektörlerde faaliyet gösteren Türk ihracatçılar için ek maliyetler doğuruyor. Karbon emisyonlarının başlıca kaynağı olan fosil yakıtlar bu mekanizma kapsamında Türk sanayisini doğrudan etkiliyor.

2024 yılı verilerine bakıldığında kömürün Türkiye'nin elektrik üretiminin yüzde 35'ini, doğal gazın ise yüzde 19'unu karşıladığı görülüyor. Karayolu ulaşımında tüketilen enerjinin yüzde 66'sı dizel, yüzde 17'si LPG ve yüzde 16'sı benzinden oluşurken elektriğin payı yalnızca yüzde 0,2 düzeyinde kalıyor. Sanayide ise fosil yakıtlar nihai enerji tüketiminin yaklaşık yüzde 60'ını oluşturuyor.

Sınır Ötesi Kirlilik ve Bölgesel Etki

CREA Analisti ve raporun başyazarı Vera Tattari, araştırmanın en çarpıcı bulgularından birinin kirliliğin ulusal sınırları aştığına işaret etmesi olduğunu vurguladı. Tattari, Türkiye'deki kara kaynaklı fosil yakıt emisyonlarının hem Batı Asya'da hem de Avrupa'da binlerce ölüme ve milyarlarca dolarlık ekonomik kayba yol açtığını belirtti. Rapora göre bu emisyonlar, bölgedeki beş ülkede de binlerce ölüme neden oluyor.

Tattari, COP31'in yaklaşmasıyla birlikte Türkiye'nin fosil yakıt bağımlılığını azaltma taahhüdünde bulunarak iklim liderliğini somut adımlarla ortaya koyabileceğini ifade etti.

Fosil Yakıtlardan Çıkış İçin Somut Adım Çağrısı

THHP Koordinatörü Deniz Gümüşel, Türkiye'nin fosil yakıtlardan çıkış için bir yol haritası hazırlaması ve uygulamaya geçirmesi gerektiğini vurguladı. Gümüşel'e göre atılması gereken ilk somut adım, Afşin Elbistan A ve Cenal santralleri gibi yeni kömürlü santral projelerine izin verilmemesi. İkinci acil adım ise mevcut santrallerin, işçilerin ve bölge halkının ekonomik, sosyal ve sağlık haklarını güvence altına alan adil bir plan çerçevesinde mümkün olan en kısa sürede kapatılması olarak tanımlandı. Gümüşel, COP31 Başkanı ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum'un da "fosil yakıtlardan adil, düzenli ve eşitlikçi biçimde uzaklaşılması gerektiğini" dile getirdiğini hatırlattı.

Panelde konuşan Sabancı Üniversitesi İstanbul Politikalar Merkezi İklim Değişikliği Çalışmaları Koordinatörü Dr. Ümit Şahin ise jeopolitik krizler nedeniyle COP31'in en önemli iklim zirvelerinden biri olarak değerlendirildiğini belirtti. Şahin, zirvenin başkanlığını ve ev sahipliğini üstlenmesinin Türkiye'ye iklim konusunda yön gösterme ve kendi iklim politikalarını ileri taşıma sorumluluğu yüklediğini kaydetti. Elektriğin küresel nihai enerji tüketimindeki payının 2035'e kadar yüzde 35'e çıkarılması hedefine ulaşılabilmesi için yenilenebilir enerjinin payının artırılması ve fosil yakıt kullanımının azaltılmasının zorunlu olduğunun altını çizdi.

Sıkça Sorulan Sorular

Fosil yakıt kaynaklı hava kirliliğinin Türkiye ekonomisine yıllık maliyeti ne kadar?

CREA ve THHP'nin raporuna göre fosil yakıt kaynaklı hava kirliliğinin sağlık etkileri, Türkiye ekonomisine yılda yaklaşık 55 milyar dolara mal oluyor. Bu rakam, 2024 yılı gayrisafi yurt içi hasılasının yüzde 4,1'ine ve Sağlık Bakanlığı'nın 2024 bütçesinin yaklaşık 2,5 katına denk geliyor.

Türkiye'de fosil yakıt kaynaklı hava kirliliği yılda kaç ölüme yol açıyor?

Rapora göre fosil yakıt kaynaklı hava kirliliği, kalp ve damar hastalıkları, solunum yolu hastalıkları, akciğer kanseri, inme ve diyabet dahil çeşitli nedenlerle Türkiye'de yılda yaklaşık 26 bin 500 ölüme yol açıyor.

Türkiye'deki PM₂.₅ kirliliğinin ne kadarı fosil yakıtlardan kaynaklanıyor?

Araştırmaya göre Türkiye'deki ince partikül madde (PM₂.₅) kirliliğinin yüzde 52'si kömür, petrol ve doğal gaz gibi fosil yakıt kaynaklarından geliyor.

Hava kirliliğinin çocuklar ve bebekler üzerindeki etkileri neler?

Prof. Dr. Çiğdem Çağlayan'ın aktardığı verilere göre her yıl yaklaşık 8 bin erken doğum, 8 bin 200 düşük doğum ağırlıklı bebek vakası, çocuklarda 5 bin 100 yeni astım vakası ve astım nedeniyle 6 bin 500 acil servis başvurusu hava kirliliğiyle ilişkilendiriliyor.

Raporda fosil yakıtlardan çıkış için önerilen somut adımlar neler?

THHP Koordinatörü Deniz Gümüşel'e göre atılması gereken ilk adım, Afşin Elbistan A ve Cenal santralleri gibi yeni kömürlü santral projelerine izin verilmemesi. İkinci adım ise mevcut santrallerin işçilerin ve bölge halkının haklarını güvence altına alan adil bir plan dahilinde mümkün olan en kısa sürede kapatılması olarak tanımlandı.