Gıda israfının çarpıcı boyutu: Dünyada üretilen gıdanın üçte biri kayboluyor

Birleşmiş Milletler tarafından ilan edilen Uluslararası Gıda Kaybı ve İsrafı Farkındalık Günü, gıdanın üretiminden tüketimine kadar geçen süreçte ortaya çıkan kayıpların azaltılmasına yönelik farkındalık oluşturmayı amaçlıyor. Her yıl 29 Eylül'de kutlanan gün, gıda kaynaklarının daha verimli kullanılmasının ve sürdürülebilir tarım-gıda sistemlerinin geliştirilmesinin önemini öne çıkarıyor. Dünya nüfusunun 8,2 milyara ulaştığı, 2050 yılına kadar ise 9,7 milyara yaklaşmasının beklendiği bir dönemde, yeterli ve besleyici gıdaya erişimin sağlanması giderek daha önemli hale geliyor. Gıda kaybı ve israfının önlenmesi; doğal kaynakların ve biyoçeşitliliğin korunması, sera gazı emisyonlarının azaltılması ve üretilen gıdanın daha verimli kullanılması açısından önem taşıyor.

Dünyada üretilen gıdanın önemli bölümü tüketilmeden kayboluyor

Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) verilerine göre, küresel ölçekte üretilen gıdanın yaklaşık yüzde 13'ü hasat sonrasında, perakende satış noktalarına ulaşmadan önce kaybediliyor. Birleşmiş Milletler Çevre Programı'nın (UNEP) raporuna göre ise tüketicilere sunulan gıdanın yüzde 19'u, başka bir ifadeyle yaklaşık 1,05 milyar ton gıda, perakende satış noktalarında, yemek hizmeti sektöründe ve evlerde israf ediliyor.

UNEP verilerine göre gıda israfının yüzde 60'ı evlerde, yüzde 28'i yemek hizmeti sektöründe, yüzde 12'si ise perakende sektöründe gerçekleşiyor. Bu dağılım, israfın yalnızca belirli bir aşamada değil, üretimden tüketime uzanan zincirin tamamında ortaya çıktığını gösteriyor. Üretim ve dağıtım sırasındaki kayıplarla birlikte değerlendirildiğinde, üretilen gıdanın önemli bir bölümünün hiç tüketilmeden kaybolduğu tablosu ortaya çıkıyor.

Milyonlarca insan açlıkla mücadele ederken gıda israfı sürüyor

Gıda kaybı ve israfının boyutu, dünyada açlık ve gıda güvensizliği yaşayan nüfusun büyüklüğüyle birlikte değerlendirildiğinde daha belirgin hale geliyor. FAO'nun 2026 yılında yayımladığı verilere göre, 2025'te dünya genelinde 608 ila 696 milyon kişinin açlık çektiği tahmin ediliyor. Bu sayı, küresel nüfusun yüzde 7,4 ila 8,5'ine karşılık geliyor.

Aynı dönemde yaklaşık 2,1 milyar insanın orta veya şiddetli düzeyde gıda güvensizliği yaşadığı belirtiliyor. Sağlıklı beslenmeye erişim de küresel ölçekte önemli sorunlardan biri olmayı sürdürüyor. FAO verilerine göre dünya genelinde yaklaşık 2,69 milyar kişi, yani nüfusun yüzde 32,7'si, sağlıklı bir beslenmenin maliyetini karşılayamıyor. Bu veriler, gıdaya erişimde yaşanan sorunların yalnızca üretim miktarıyla değil, aynı zamanda kaynakların dağılımı ve kullanımıyla da ilgili olduğunu ortaya koyuyor.

Gıda israfı çevresel ve ekonomik kayıplara yol açıyor

Tüketilmeden kaybolan gıdalar yalnızca beslenme kaynaklarının boşa gitmesine neden olmuyor. Gıdaların üretimi, taşınması, işlenmesi ve saklanması sırasında kullanılan su, enerji ve arazi kaynakları da israf edilmiş oluyor. FAO verilerine göre tüketilmeyen gıdaların yetiştirilmesi için dünya tarım arazilerinin yüzde 28'i kullanılıyor. Bu alanın yaklaşık 1,4 milyar hektara ulaştığı belirtiliyor.

Gıda kaybı ve israfı, küresel sera gazı emisyonlarının da yaklaşık yüzde 10'una katkıda bulunuyor. Bu nedenle gıda israfının azaltılması, doğal kaynakların korunmasının yanı sıra iklim değişikliğiyle mücadele açısından da önem taşıyor. Sorunun ekonomik boyutu da dikkat çekiyor. FAO, gıda kaybının gıda değerinde yılda yaklaşık 400 milyar dolarlık kayba neden olduğunu belirtirken UNEP, gıda israfının her yıl 1 trilyon dolardan fazla değerde gıdanın çöpe atılmasıyla sonuçlandığını bildiriyor.

Türkiye'de en fazla taze meyve, sebze ve ekmek israf ediliyor

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre, Türkiye'de hanelerde en fazla israf edilen gıda grubu taze meyve ve sebzeler oldu. Geçen yıl bu ürünlerin israf edilme oranı yüzde 39,7 olarak kaydedildi. Taze meyve ve sebzeleri yüzde 32,5 ile ekmek, yüzde 15,1 ile süt ve süt ürünleri izledi.

Kuru bakliyatın israf edilme oranı yüzde 5,9 olurken makarna ile et ve et ürünlerinde bu oran ayrı ayrı yüzde 2,7 olarak belirlendi. Gıdaların çöpe atılma nedenleri incelendiğinde ise ilk sırada bozulma yer aldı. TÜİK verilerine göre tüketicilerin yüzde 74,4'ü gıdaları bozulduğu için çöpe attığını belirtti. Son kullanma tarihinin geçmesi yüzde 12,1, fazla satın alma veya fazla pişirme ise yüzde 6,3 oranında bildirilen diğer nedenler oldu.

Gıda kaybının azaltılması neden önem taşıyor?

Gıda kaybı ve israfının azaltılması, hem gıda kaynaklarının daha verimli kullanılmasına hem de çevresel ve ekonomik kayıpların önlenmesine katkı sağlıyor. Uzmanlaşmış tarım-gıda sistemlerinin geliştirilmesi ve tüketim alışkanlıklarının gözden geçirilmesi, sürdürülebilir gıda güvenliğinin sağlanmasında önem taşıyor. Artan nüfus ve sınırlı doğal kaynaklar göz önüne alındığında, gıdanın üretiminden tüketimine kadar geçen sürecin daha verimli yönetilmesi, gelecekte yeterli ve besleyici gıdaya erişimin sağlanması açısından belirleyici bir başlık olarak öne çıkıyor.

Sıkça Sorulan Sorular

Uluslararası Gıda Kaybı ve İsrafı Farkındalık Günü ne zaman kutlanıyor?

Birleşmiş Milletler tarafından ilan edilen gün, her yıl 29 Eylül'de kutlanıyor. Gün, gıda kaynaklarının daha verimli kullanılmasının ve sürdürülebilir tarım-gıda sistemlerinin geliştirilmesinin önemini öne çıkarmayı amaçlıyor.

Dünyada üretilen gıdanın ne kadarı kayboluyor veya israf ediliyor?

FAO verilerine göre küresel ölçekte üretilen gıdanın yaklaşık yüzde 13'ü hasat sonrasında, perakende satış noktalarına ulaşmadan önce kaybediliyor. UNEP raporuna göre ise tüketicilere sunulan gıdanın yüzde 19'u, yani yaklaşık 1,05 milyar ton gıda israf ediliyor.

Gıda israfı en çok nerede gerçekleşiyor?

UNEP verilerine göre gıda israfının yüzde 60'ı evlerde, yüzde 28'i yemek hizmeti sektöründe, yüzde 12'si ise perakende sektöründe gerçekleşiyor.

Gıda kaybı ve israfının çevresel ve ekonomik maliyeti nedir?

FAO verilerine göre tüketilmeyen gıdaların yetiştirilmesi için dünya tarım arazilerinin yüzde 28'i, yaklaşık 1,4 milyar hektar kullanılıyor. Gıda kaybı ve israfı, küresel sera gazı emisyonlarının yaklaşık yüzde 10'una katkıda bulunuyor. Ekonomik tarafta FAO, gıda kaybının gıda değerinde yılda yaklaşık 400 milyar dolarlık kayba neden olduğunu, UNEP ise gıda israfının her yıl 1 trilyon dolardan fazla değerde gıdanın çöpe atılmasıyla sonuçlandığını bildiriyor.

Türkiye'de hanelerde en fazla hangi gıdalar israf ediliyor?

TÜİK verilerine göre Türkiye'de hanelerde en fazla israf edilen gıda grubu, geçen yıl yüzde 39,7 oranıyla taze meyve ve sebzeler oldu. Bunu yüzde 32,5 ile ekmek, yüzde 15,1 ile süt ve süt ürünleri izledi. Kuru bakliyatın oranı yüzde 5,9 olurken makarna ile et ve et ürünlerinde bu oran ayrı ayrı yüzde 2,7 olarak belirlendi.