İş görüşmesinde maaş sorusu: Türkiye'de adaylar ne yapıyor, uzmanlar ne öneriyor?

İş görüşmesine ne kadar hazırlıklı girerseniz girin, masanın karşısında sizi rahatsız edebilecek bir soruyla yüz yüze gelebilirsiniz: "Şu an ne kadar maaş alıyorsunuz?" ya da "Maaş beklentiniz nedir?" Dünyanın pek çok yerinde işverenler bu soruyu sormakta serbest; ancak adayların yanıt vermek zorunda olmadığı da bir gerçek.

Konu yalnızca bireysel bir tercih meselesi değil. İşe alım süreçlerinde maaş geçmişinin sorulmasına karşı uluslararası alanda kampanyalar yürütüldü, bazı ülkeler yasal düzenlemelere gitti. Türkiye'de ise tablo farklı dinamikler içeriyor.

Maaş geçmişini sormak neden tartışmalı?

İngiltere'de iş hayatına ilişkin danışmanlık hizmeti sunan Acas'ın kıdemli danışmanlarından Louise Rudd, ülkede işverenlerin adaylara mevcut maaşlarını veya maaş beklentilerini sormasını engelleyen herhangi bir düzenleme bulunmadığını belirtiyor. Rudd'a göre işverenler bu bilgileri öğrenmek istiyorsa adaylara adil davranılmasını sağlamak amacıyla herkese aynı soruları yöneltmeli.

Birkaç yıl önce #EndSalaryHistory, yani #MaaşGeçmişiniSonlandırın etiketiyle bir kampanya başlatıldı. Kadın hakları ve toplumsal cinsiyet eşitliği alanında çalışan Fawcett Society, bu sorunun sorulmasının cinsiyet, ırk ve engellilik temelindeki eşitsizliklerden kaynaklanan haksız ücret farklarını sürdürme riski taşıdığını ifade etti. Kuruluşa göre bu yaklaşım, işverenlerin beceri, deneyim ve performansa dayalı maaş teklif etmek yerine kişinin değerine ilişkin algısını ve pazarlık becerisini ödüllendirmesine yol açıyordu. İngiltere'de İşe Alım ve İstihdam Konfederasyonu da kampanyayı destekleyerek işe alım uzmanlarına bu soruyu sormamaları çağrısında bulundu.

Avrupa Birliği genelinde uygulamaya konulan yeni kurallarla işverenlerin adayların geçmiş maaşlarını sorması yasaklanacak. İngiltere'de ise hükümetin gündeminde böyle bir yasak yok; bunun yerine işverenlerin iş ilanlarında maaş bilgilerini yayımlamasına odaklanılıyor.

Türkiye'de tablo: Pandemi ve enflasyon her şeyi değiştirdi

Uzun yıllardır Türkiye'de çeşitli sektörlerde işe alım yapan İK profesyoneli Yasemen Balaban Turul, maaş beklentisi konusunun Türkiye'deki görüşmelerde telefon mülakatında ya da daha sonra yüz yüze aşamada gündeme geldiğini söylüyor. Balaban Turul'a göre pandemi ve yükselen enflasyon, hem şirketlerin ücret politikalarını hem de adayların bu soruya yaklaşımını köklü biçimde değiştirdi.

Özellikle bankacılık, telekomünikasyon ve perakende sektörlerinde bir dönem yılda birden fazla zam ve ek ücret düzenlemeleri yapıldığını aktaran Balaban Turul, bu süreçte şirketlerin maaş aralıklarının da yükseldiğini vurguluyor. 2023 sonrasında ise tablo farklılaşmış: Balaban Turul, özellikle işsiz adaylar arasında şirketin belirlediği maaş aralığını kabul etmeye hazır olduğunu söyleyenlerle daha sık karşılaştığını aktarıyor. Çalıştığı işyerinde huzursuz olduğu için daha düşük maaşla iş değiştirmeyi göze alan adaylarla da karşılaştığını ekliyor.

Kıdem fark yaratıyor: Az deneyimliye eleme, tecrübeliye esneklik

Maaş beklentisinin işe alımda ne ölçüde belirleyici olduğu, Balaban Turul'un deneyiminde adayın kıdemine göre değişiyor. Bir ila beş yıllık deneyimi olan adayların beklentileri pozisyon için ayrılan bütçeyi aşarsa bu durum bir eleme ölçütüne dönüşebiliyor. Böyle durumlarda Balaban Turul, adaydan bir maaş aralığı ya da kabul edebileceği en düşük tutarı belirtmesini istiyor; beklenti bütçenin üzerindeyse sürecin neden ilerleyemeyeceğini açıklıyor.

Daha deneyimli adaylarda ise değerlendirme esneyebiliyor. Altı-yedi yıl ve üzeri deneyimi olan bazı adayları tanıdıktan sonra, şirketin ilgili pozisyon için belirlediği ücret aralığının orta noktasının yüzde 10-15 üzerinde bir maaşla değerlendirebildiklerini anlatan Balaban Turul, kıdemin masada ciddi bir koz olduğuna dikkat çekiyor.

Somut rakam vermek zorunda mısınız?

Bazı adaylar mevcut maaşlarını açıklamak yerine görüşmeyi doğrudan beklentilerine yönlendirmeyi tercih ediyor. Rudd da bu seçeneğin geçerli olduğunu belirterek bazı kişilerin maaş beklentilerini paylaşmayı ya da başvurdukları pozisyonun maaş aralığı hakkında bildiklerini aktarmayı tercih edebileceğini söylüyor.

Balaban Turul, Türkiye'deki görüşmelerde adayların mevcut ücretlerini açıklamadan beklentilerini rahatlıkla ifade edebildiğini belirtiyor. Buna örnek olarak şu yanıtı veriyor: "Şu anda bir ücret alıyorum, yan haklarım da var. Sizden de beklentim şu kadar." Mevcut maaşını paylaşmak isteyen bir aday içinse şu ifadeyi öneriyor: "Ben şu anda 100 bin TL alıyorum; 120 bin TL bekliyorum. Ama pazarlık da yapabilirim." Balaban Turul, bu yanıtın açık ve rahatlıkla verilebilecek bir cevap olduğunu vurguluyor.

Bazı adaylar ise "Sizin takdiriniz" diyerek somut rakam vermekten kaçınıyor. Balaban Turul, bu durumda adayın kabul edebileceği en düşük tutarı anlamaya çalıştığını ve "Sizin için minimum limit neresi? O psikolojik sınır neresi?" diye sorduğunu anlatıyor. İlk aşamada rakam paylaşılmaması kendi yürüttüğü süreçlerde tek başına elenme nedeni değil; ancak beklentinin ilerleyen görüşmelerde netleşmesi gerekiyor. "O rakamı bir şekilde duymak gerekiyor" diyor Balaban Turul.

Uzmanların önerileri: Araştırın, güvenin, değerinizi ortaya koyun

BBC News Londra sokaklarında görüş aldığı bazı kişilerin bir sonraki işlerinde daha fazla kazanabilmek için maaşlarını olduğundan yüksek söyleyeceklerini belirttiğini aktarıyor. Ancak iş görüşmesinde yalan söylemenin riskleri, sağlayabileceği kazançtan çok daha büyük olabilir.

İngiltere'de İşe Alım ve İstihdam Konfederasyonu'nun kampanyalar direktörü Shazia Ejaz, iş arayanların maaşla ilgili sorulara "gerçekçi ama aynı zamanda kendilerine güvenerek" yaklaşması gerektiğini söylüyor. Ejaz'a göre adaylar işe katacakları değeri ortaya koymaya ve kendileri için en önemli yan haklara odaklanmalı; ayrıca görüşmeye başvurdukları pozisyon için piyasada ne kadar maaş ödendiğini bilerek gitmeliler. "Maaşlar konusunda araştırma yapmış ve işe nasıl bir katkı sunacağını anlatabilen adaylar, kendilerine uygun maaş ve yan hakları elde etmek için en güçlü konumdadır" diyor Ejaz.

İşe alım şirketleri de adayların beceri ve deneyimlerine odaklanabileceğini sık sık dile getiriyor; bu sayede maaşın belirlenmesinde geçmiş ücret yerine kişinin gerçek nitelikleri esas alınabiliyor.

Sıkça Sorulan Sorular

Türkiye'de iş görüşmelerinde maaş beklentisi ne zaman sorulur?

İK profesyoneli Yasemen Balaban Turul'a göre Türkiye'de maaş beklentisi genellikle telefon mülakatında ya da daha sonra gerçekleştirilen yüz yüze görüşmede gündeme geliyor.

Mevcut maaşımı açıklamak zorunda mıyım?

Hayır. Hem Acas danışmanı Louise Rudd hem de Balaban Turul, adayların mevcut ücretlerini açıklamadan yalnızca beklentilerini ifade edebildiğini belirtiyor. Örneğin "Şu anda bir ücret alıyorum, yan haklarım da var. Sizden de beklentim şu kadar" gibi bir yanıt tercih edilebilir.

Maaş beklentisi her adayda aynı ölçüde belirleyici mi?

Balaban Turul'un deneyimine göre hayır. Bir ila beş yıllık deneyimi olan adaylarda beklentinin bütçeyi aşması elenme nedeni olabilirken, altı-yedi yıl ve üzeri deneyimi olan adaylarda değerlendirme daha esnek tutulabiliyor ve ücret aralığının orta noktasının yüzde 10-15 üzerinde maaşla işe alım mümkün olabiliyor.

Avrupa Birliği'nde maaş geçmişi sorulmayacak mı?

AB genelinde uygulamaya konulan yeni kurallarla işverenlerin adayların geçmiş maaşlarını sorması yasaklanacak. İngiltere'de ise hükümetin gündeminde böyle bir yasak bulunmuyor; bunun yerine iş ilanlarında maaş bilgilerinin yayımlanmasına odaklanılıyor.

Görüşmede maaş konusunda yalan söylemek avantaj sağlar mı?

BBC News'un aktardığına göre bazı adaylar daha yüksek maaş elde etmek amacıyla mevcut maaşlarını olduğundan yüksek söyleyebileceklerini belirtiyor. Ancak haberde iş görüşmesinde yalan söylemenin risklerinin sağlayabileceği kazançtan çok daha büyük olabileceği vurgulanıyor.